Ün raz da sulai pel pass illa sumbriva
La Val Müstair ha festagià in sonda seis pass vers süd, il Pass da l’Umbrail. La via sur l’Umbrail es gnüda inaugurada avant 125 ons. Ma il plü ot pass charrabel in Svizra es insè adüna stat ün pa «la sour pitschna» dad otras colliaziuns illa regiun. Il di da giubileum ha dat a l’Umbrail ün pa splendur, las ideas per l’avegnir dal pass tanter Sta.Maria e Buorm restan però generalas.
Co festagiar ün pass da muntogna? E che as voula dir davart üna colliaziun nord-süd chi exista fingià daspö tschientiners, ma chi’d es plütost illa sumbriva dad otras colliaziuns illa regiun? – Da quellas dumondas s’ha occupada eir l’organisaziun da la festa «125 ons Pass Umbrail – 1901-2026». In sonda hana preschentà lur resultat a Valchava.
200 ons Stelvio – 125 ons Umbrail
Il Pass da l’Umbrail maina da Sta.Maria vers süd a Buorm ed as rechatta i’l vair sen dal pled da la vart sumbrivainta da la Val Müstair. Sia via pellas charrozzas e plü tard pel trafic motorisà es gnüda inaugurada dal 1901 (guarda boxa).
Il cumün politic da la Val Müstair ha organisà in sonda insembel cun las trais societats da giuventüna in val üna festa in uorden – cun pleds festivs, chant e musica e cun blera party vers saira. Cun ils Diabolics, ils 7 Nanins e ed ils Volxsrockers.
Sco lö da festa s’haja decis d’installar üna tenda da festa a Valchava. La presidenta cumünala Gabriella Binkert-Becchetti ha dit a l’ur da las festivitats: «L’impuls d’organisar il giubileum es vairamaing gnü da la vart taliana. Els han festagià l’on passà ils 200 ons da la via dal Stelvio ed han dumandà, scha nus fain lura eir festa sül 125avel da l’Umbrail. Uschè vaina uossa chattà quista soluziun insembel cullas giuventünas – e vain eir invidà rapreschantantas e rapreschantants da la vart taliana.»
Il pass es üna «cusdüra»
Per l’act uffizial da la festa – chi ha dürà l’intera sonda davomezdi – ha il Cumün da Val Müstair trat tuot ils registers, cun culinarica locala e cun fuormaziuns musicalas indigenas, dals Jauers Arno&Aldo al trubadur Dario Fallet fin al musical dals uffants da la Val Müstair. L’imna jaura «Pro’l Rom» s’haja dudi güsta in trais versiuns.
Tanter ils giasts invidats sun stats da la partida tanter oter la cusgliera guvernativa (e ministra da trafic grischuna) Carmelia Maissen, la presidenta dal Grond cussagl, Valérie Favre Accola ed il president da la Regione Sondrio, Davide Menegola.
Natüralmaing han oraturas ed oraturs da la festa intunà a Valchava l’importanza d’üna colliaziun nord-süd. Pro’l Pass da l’Umbrail nun es quai per forza si’importanza sco colliaziun commerciala, ma plütost sia funcziun sco spazi da contact cultural e sco lö da recreaziun turistica. Güsta l’Umbrail, cun si’otezza da passa 2500 m s.m. e culla serrada sur inviern, muossa evidaintamaing ch’el separa e collia a listess mumaint. Quella tensiun ha Davide Menegola rendü visibel cun ün purtret: «Ün pass da muntogna sco l’Umbrail es a listess mumaint ün lö da divisiun sco eir üna cusdüra (tal. cucitura) chi collia las regiuns.» Carmelia Maissen ha nomnà il Pass da l’Umbrail üna «benedicziun», perquai ch’el detta, scha eir in ün rom modest, existenza ill’economia turistica e pussibiltescha «plaschair e recreaziun» a quels chi passan. Eir la presidenta cumünala, Gabriella Binkert-Becchetti, ha circumscrit il pass sco «colliaziun da linguas e culturas».
Preschentscha militara a la festa
Plütost insolita per üna festa d’ün pass d’hozindi es statta la preschentscha dal divisiunari da l’armada svizra Rolf André Siegenthaler. Ma quella es statta d’attribuir a la cuorta e ferventa perioda militara dal Pass da l’Umbrail dürant la Prüma Guerra mundiala (guarda boxa). Causa quell’istorgia es l’armada svizra tenor il divisiunari istoricamaing «da chasa sül Umbrail».
Cha l’Umbrail es dvantà ils ultims 30 ons eir ün lö per excursiuns militar-istoricas, quai es d’ingrazchar in prüma lingia a David Accola, militarist da professiun e cugnuschidur dals evenimaints da guerra illa regiun. Eir el ha rendü attent a la festa da sonda a quista fasa da quatter ons, ingio cha l’Umbrail «cun sia cuntrada impreschiunanta es stat il lö dad evenimaints guerrescs mundials», ingio cha’l pass es dimena sorti our da la sumbriva.
Ün sviamaint, üna app ed ün tren
Ma co dessa ir inavant cul Pass da l’Umbrail? In sonda passada s’haja be nizzà quella dumonda. La ministra da trafic grischuna, Carmelia Maissen, ha incuraschi la populaziun d’avair pazienza per chattar üna buna soluziun cun colliar la via dal pass cul sviamaint da Sta.Maria. Quel sviamaint e l’integraziun da l’Umbrail es daspö decennis in discussiun.
Franco Claretti, il directur dal Parc Naziunal Stelvio, ha rendü attent chi’d es in quist territori da cunfin da «chattar ün bun equiliber tanter recreaziun turistica e protecziun da la natüra». E qua pudess el s’accordar cun las ideas da la presidenta cumünala da la Val Müstair, Gabriella Binkert-Becchetti, chi ha dit: «In connex cul trafic e la natüra stuvaina chattar insembel cun noss vaschins soluziuns pel avegnir, per ragiundscher ün turissem plü plan chi gioda las bellezzas da la cuntrada, glieud chi fa fermativa illa regiun e sustegna ils affars locals.» Ella ha tanter oter rendü attent ad üna nouva app chi pussibiltescha da render visibel istorgia ed istorgias süls duos pass. Implü ha ella büttà a Valchava illa runda la visiun dad ün tren suot la muntogna via, cun colliaziuns vers Buorm e’l Livign.
«La sour pitschna»
Ün tren e tunnel mettess l’Umbrail natüralmaing amo daplü illa sumbriva. Ma da quella rolla dal pass s’es la presidenta cumünala trasoura consciainta: «L’Umbrail es adüna stat la sour pitschna dal Stelvio o dad otras colliaziuns. Ma meis böt füss cha nus chattan, güsta cun festas sco hoz, ideas cumünaivlas in quist triangul da linguas e culturas per propagar noss pass e nossa relaziun.»
Per David Accola sun talas ideas tuot in uorden i’l rom da la festa giubilara. Ma el ha exprimi a Valchava tuot ün oter giavüsch chi pertocca darcheu l’istorgia mundiala, voul dir la müdada dal clima: «Quai cha’l Pass da l’Umbrail douvra urgiaintamaing es ün prossem temp da glatsch.» E quai nu disch il militarist be in connex cun «sias» sendas militar-istoricas chi’d es da refar regularmaing, mabain per amur d’ün muond intact alpin in general.
Güsta in vista a talas müdadas climaticas e sias consequenzas pellas muntognas, nu füss dimena ün pa sumbriva il plü mal. Il Pass da l’Umbrail restarà l’Umbrail: ün pitschen pass illa sumbriva chi sa però quintar istorgias e tratgnair.
Da la via da commerzi al traget turistic
La via charrabla sur il Pass da l’Umbrail es gnüda realisada i’ls ons 1898-1900 ed inaugurada ün on plü tard. Raduond 300 lavuraints, impustüt talians, vaivan lavurà quels duos ons vi da la via chi d’eira avant be üna simpla ruta da soma. Finanzià il proget vaivan la Confederaziun ed il chantun, schabain cha fin dal 2025 regnaiva amo ün scumond da transir cun autos in Grischun.
Legendas e bibliotecas
La colliaziun tanter Sta.Maria e Buorm, sü ed intuorn il Piz Umbrail, ha gnü fingià i’l temp medieval sia importanza, saja pel commerzi local, per pelegrins e per transferir sudats. Il plü prominent viandant es però sgür stat l’imperatur (da quella jada amo rai) Carl il Grond. Quel sto, almain tenor la legenda dret vardaivla, esser passà intuorn l’on 775 sur il pass. Ma el e tuot sia glieud sun rivats in üna strasora. Sco ingrazchamaint dad esser lura rivats san e salv in Val Müstair, han el e sia duonna laschà fabrichar a Müstair üna clostra ed üna baselgia a Sta.Maria.
Ma eir otra prominenza es statta in gir sur l’Umbrail. L’archiduca Maximilian da l’Austria – plü tard ün dals gronds imperaturs habsburgais – es gnü a chatscha illa regiun da l’Umbrail. Ed eir la famusa Biblioteca Palatina s’haja transportà sur il Pass da l’Umbrail cur ch’ella d’eira gnüda transferida dal 1623 da Heidelberg a Roma.
Guerra e turissem
Davo cha’l Stadi liber da las Trais Lias perda la provinza suditta da la Vuclina, perda eir il commerzi sur l’Umbrail importanza. Ma impustüt la fabrica da la via sur il pass vaschin dal Stelvio l’on 1825, metta l’Umbrail plütöst illa sumbriva.
Vers la fin dal 19avel tschientiner dvaintan las muntognas ed ils pass lura interessants pel turissem. Ed eir l’idea d’üna via charrabla sur l’Umbrail tschüffa schlantsch.
I’l focus mundial es l’Umbrail stat i’ls ons 1914 fin 1918, dürant la Prüma Guerra mundiala. Dürant quel temp s’han truppas talianas ed austriacas cumbattüdas illas otezzas tanter Ortler e Scorluzzo. Ed eir l’armada da la Svizra neutrala s’ha posiziunada per lung dal cunfin triangular. Amo hoz dan foss, vias e restanzas da baraccas perdütta da quellas lingias da la front. La società «Stelvio-Umbrail 14/18» intermediescha daspö 30 ons il temp guerresc, cun realisar e mantgnair sendas militar-istoricas illa regiun e cun ün museum immez Sta.Maria.
Turissem e catram
Il cunfin svizzer süsom il Pass da l’Umbrail es stat occupà amo fin l’on 2008, daspö lura esa gnü plü quiet sül ospiz. La via stretta, chi’d es averta pel solit tanter ils mais gün ed october, serva hoz impustüt pel trafic turistic. Id es ün traget attractiv per velos, töfs e cabriolets. Intant es il vial eir catramà tras e tras. L’impraisa Auto da posta spordscha dürant la stà duos cuors al di tanter Müstair, Umbrail, Stelvio e Buorm fin a Tirano. (fmr/dat)
Gust da leger dapli?