Success pels «noschs» da l’Engiadina Bassa

Armon Orlik e Domenic Schneider – sper ün oter man plain luottaders plü prominents – saran els duos dal sgüra ils luottaders ils plü cuntschaints chi vegnan a cumbatter dürant la luotta grischun-glarunaisa la fin d’eivna dals 13 e 14 gün 2026 sülla Motta Naluns a Scuol. Davo duos festas da luottas chantunalas ed üna festa da luotta dal nordost i’l passà in Engiadin’Ota, ha uossa lö per la prüma jada insomma eir üna festa da luotta chantunala in Engiadina Bassa. Ün’occurrenza da grond’importanza ed eir üna da grond’onur per üna regiun ingio cha’l sport da luotta nun es insomma na amo stat propcha uschè popular avant ün pêr decennis. Che s’ha daspö lura müdà? La FMR ha discurrü cun trais «noschs» da l’Engiadina Bassa invouts illa festivitats.

Üna gronda recugnuschentscha

Cha quista festa da luotta saja impustüt «üna gronda recugnuschentscha da vart da la federaziun grischuna e suottastricha la gronda lavur pel sport da luotta chi’d es gnüda fatta dürant ils ultims pêr ons ill’Engiadina Bassa», constatescha il reporter da sport regiunal da Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR), Roman Dobler dad Ardez ed agiundscha:

«La Società da luotta engiadinaisa es gnüda fundada dal 2011, impustüt our dal ravuogl dad amis chi faivan insembel la luotta e plü tard lura our da la scena da la luotta da puobs in Engiadin’Ota. Quista scena d’eira concentrada dürant ils prüms ons plüchöntsch vers l’Engiadin’Ota. Ed uossa daspö ün pêr ons daja eir trenamaints per uffants e giuvenils in Engiadina Bassa e cun quai es eir quia creschüda quella scena e s’ha intant lura eir pudü etablir.»

Roman Dobler es ün grond amatur dal sport da luotta, eir sper sia lavur professiunala. Davart üna tschientina da festas da luottas varà el fingià rapportà dürant sia carriera i’ls ultims 26 ons, tanter oter eir d’üna mezza dunzaina festas da luottas federalas. Ed eir uossa dürant la luotta grischun-glarunaisa es el in acziun e quai sco commentadur via il livestream cha RTR prodüa ed emetta bel ed aposta per quist’occurrenza.

«Quist sarà la prüma jada insomma cha nus fain ün’agna producziun naziunala da la luotta. Eu m’allegr fich. Dad üna vart per muossar cha nus vain la cumpetenza per metter in pè alch uschea. E da tschella vart esa natüralmaing eir ün regal, scha tü hast il rai da luotta actual, Armon Orlik chi vain a Scuol a muossar al public sias luottas. Quai sarà ün’attracziun impreschiunanta dürant tuot il di», quinta Roman Dobler tuottafat inchantà.

L’instituziun da luotta «Big»

E procurà per quista grond’attracziun ha tanter oter el: Jon Fadri Carpanetti, alias «Big» da Crusch, sper Sent. Ne suravia, ne sper el via nu’s riva, schi’s discuorra da la luotta in Engiadina Bassa. Quai na be illa funcziun actuala sco commember dal comitè d’organisaziun da la luotta grischun-glarunaisa. Dimpersè eir uschigliö, sco anteriur luottader, manader tecnic da la società da luottaders in Engiadina, arbiter da luotta ed insomma sco ün dals plü gronds promoturs pel sport da luotta in Engiadina Bassa dürant ils ultims decennis.

«Cunquai ch’eu cugnuosch a blers illa scena, schi n’haja schon pudü motivar ad ün o a tschel da gnir pro nus», declera «Big» s’allegrond medemmamaing e sperond sün üna concurrenza chi’s lascha lura eir preschantar a la fin finala. «E quai vaina craja eir», agiundscha el güsta in seguit e manaja cha uossa saja simplamaing stat il temp madür per üna festa da luotta plü gronda in Engiadina Bassa.

Perseveranza e paschiun

E quista premiera es per üna gronda part eir il merit da la lavur ed il ingaschamaint da «Big» svessa, cuntschaint illa scena da luotta sur ils cunfins engiadinais oura impustüt eir sco «JF» o «l’arbiter culs güvlers». Id es stat nempe impustüt el chi ha trat sur decennis il char per quist sport.

Il prüm dal 1999 ed insembel amo cun seis frar, Dumeng Carpanetti, sco luottader activ, viagiond kilometers sur kilometers a Clostra perquai chi mancaiva üna pussibiltà per far trenamaints in Engiadina. Lura daspö 21 ons sco arbiter sün plazzas da luotta plü grondas e plü pitschnas in tuot la Svizra dal Nordost ed a chasa daspö raduond ses ons sco manader tecnic dals activs e giuvenils illa società dals luottaders da l’Engiadina.

«Quai d’eira quella jada collià cun ün ingaschamaint schnuaivel», s’algorda «Big» ün zich riond dals temps passats. «Eu giaiva oura Clostra duos jadas l’eivna a trenar e quia faiva trenamaint da forza i’l studio da fitness. Ün on, cur ch’eu lavuraiva illa Val Müstair, faiva perfin trais pass per ir üna jada a trenamaint. Tuornaiva lura darcheu inavo l’üna d’not ed il di davo d’eira darcheu da lavurar. Schi daiva da guadagnar üna garnitura da pneus ad üna festa da luotta, schi savaiva minchün ch’eu tilla pigl.»

Semnar il success

Quistas circunstanzas s’han intant però müdadas. Eir schi douvra tenor «Big» amo adüna il viadi sur il pass o tras il Vereina per dvantar ün bel di luottaders da success – daspö tschinch ons ha la giuventüm indigena finalmaing eir la pussibiltà da trenamaints illa regiun. Il prüm be d’instà sün üna plazza amo provisorica, lura in localitats, impustüt dürant l’inviern, be mez idealas ed uossa in ün local chi permetta trenamaints sco chi tocca. E da quistas localitats e premissas profitan actualmaing 14 puobs tanter 7 e 16 ons e quatter luottaders activs.

Ün da quels quatter luottaders activs es Loris Beer da Ftan. Sper ils luottaders da nom e pom la fin d’eivna chi vain e var 120 oters luottaders dal Grischun, San Galla, Schaffhausen e Turgovia, piglian eir el e seis trais collegas da società part a la luotta grischun-glarunaisa. Ch’avair plaschair e muossar quai chi’s sapcha, saja per els quatter il plü principal, manaja il giuven da 19 ons in vista a la festa da luotta davant porta d’chasa, ün bun resultat lura ün grond giavüsch ed ün cranz, ün pitschen sömmi.

Cumanzà da far la luotta ha Loris Beer avant tschinch ons, dimena precis dürant quel temp cha «Big» vaiva cumanzà culs trenamaints illa regiun. Ch’impustüt eir a la generaziun plü giuvna saja quai fich consciaint cha be tras il grond ingaschamaint da «Big» hajan els insomma l’occasiun da pudair far quist sport. «Tuot quels in Engiadina chi fan la luotta pon tuots dir grazcha ad el. El ha cumanzà cun nus, ha muossà a nus tuot da prüma davent e dat inavant a nus quista paschiun e fascinaziun per quist sport. El es adüna quia per nus, impustüt pels puobs e quai vala schnuaivel bler.»

Racoglier il success

Quant gronda cha quella valur es lura eir propa, muossarà l’avegnir. A tuottavia es la via in Engiadina Bassa dürant ils ultims ons gnüda preparada per alch cha «Big» nun es mai stat bun da ragiundscher dürant sia carriera activa, nempe da guadagnar üna jada ün cranz pro üna luotta chantunala. Però chi sa, quai as pudess müdar – forsa fingià la fin d’eivna chi vain o lura forsa bainbod üna jada i’l avegnir. Uschè cha na be la festa da luotta sco tala es la paja per tuot quai chi’d es gnü prestà pel sport da luotta in Engiadina Bassa i’l passà, dimpersè impustüt lura ils success dals «noschs» da l’Engiadina Bassa in avegnir.