La tura a bùn’ura

«Anquals manegian ca nus fetschian nut, a nagn l’antier gi me anturn cugl auto an vischnànca», manegia igl luvraint Daniel Gemperle (52) cun egn surir. Cun quels pregiudezis vean ussa fatg urden. La FMR â acumpagnieu Daniel Gemperle, egn da tres luvraints comunals da la vischnànca d’Andeer. Cun cor a schlàntsch lavura el schon 25 ons par la vischnànca.

Igl canape segl fier veader

La lavur digls luvraints comunals antscheva da stad bòld. Els ân ear da luvrar nov uras a miez. «Da stad antschavagn nus trànter las 6.30 a las 6.45 cun la lavur», raquenta Daniel Gemperle. Amprem’antupada? Glieza â liac agl luvraduir. Là s’antopani cun igls luvraints forestals par discutar las lavurs digl gi.

Par Daniel Gemperle mùnta quegl: Suainter la seduta quotidiana va el sen egn’amprema tura tras Andeer. El passa la pùnt da lena â guida l’auto comunal anviers la Deponia Insla. Davent an peer ons e quella pigl rumient spezial avierta. Par la roba voluminusa ston igls abitànts pajear, parve da quegl e leza me aviert mintga savunda sonda. Daniel Gemperle raspunda cun egn surir sen l’amparada tge tgossas ca s’odan betga agl rumient spezial ca segian schon vagnidas fiersas davent cun: «Egn’eada â propi anzatgi fiers davent sieus canape segl fier veader.» Par evitar ca roba voluminusa vigni fiers davent vean la Deponia durànt la eanda survaglieada cun cameras. Ascheia vagness speart cumprovo, sch’igls abitànts sa tegnan betga ve da las reglas.

Las zenslas freadan lua bagn

Anavànt va la runda da Daniel Gemperle anviers igl Mühlebach. «Qua controlagn nus adigna, scha l’aua cura anzuma.» Igl uval fa part d’aua da tratgas par pestgs. Ascheia è’gl essenzial pigl surviver da quels pestgs ca l’aua cura a segi ear schubra. Mintgatànt sto Daniel Gemperle near egn da sieus cunluvraints schubargear or igl rasti noua ca l’aua aszenda digl Ragn agl ual. Durànt la visita da la FMR eara tut an urden, Daniel Gemperle sa cuntinuar la sia runda.

Suainter egna curta controla tier la canalisaziùn da la Veia Granda va’gl directameing anavànt segl plaz da scola. Là egna surpresa, seglmains par la FMR: Segl plaz da scola stat egna pintga nunmarcànta remisa. Là satgata egn scaldamaint da zenslas ca stgòlda igl bietg da scola, la tgea da vaschinadi, la tgea digl pardicànt ad ear la scoleta. Durànt egn unviern fred survean igl scaldamaint da zenslas ànc sustegn d’egn scaldamaint d’ieli. Ussa agl zarcladur â’gl betga grànd dabasegns digls scaldamaints. Daniel Gemperle mussa gest ear noua ca las zenslas en. Puspe sei avànt la remisa e mess aint egna porta da metal an teara. Là sut en las zenslas, a lezas freadan lua bagn. Cler, la lena par las zenslas rivan gea ear digl gòld local.

Fatg l’amprendissadi sco guardagòld

Ussa da stad sto Daniel Gemperle ear passar igl bogn liber. Gliez meta igl vaschinadi an funcziùn. Duas geadas l’eanda vignan quellas darschantadas anavos. Quegl de sirar ca l’aua segi adigna schubra, parquegl ca ear la crema da protecziùn saremna a la surfatscha.

Durànt la tura a bùn’ura raquenta Daniel Gemperle da sia cariera. Lientsch segi el betga vagnieu: «Schon da buab ve jou gieu carschadetgna, scha ve me stuieu durmir tier la madretscha a Seglias.» Tut ca va sur igls cunfegns or da la Viamala e par el megna lientsch. A la Val Schons è el schon davent digl amprendissadi loial. Lez â el fatg sco guardagòld ad ànc luvro dus ons ad Andeer. Suainter egn peer ons tier la Corporaziùn Muntogna da Schons è el lua turno puspe ad Andeer sco luvraint comunal. A leza lavur fa el cun cor a plascher. «Mintgatànt e ear la dumeingia la glieud ca vean cun lur quitos, a tge lavurs màncan ànc», mo gliez fetschi ad el nut. El â plascher ved igl contact cugls abitànts.

Igl stop final magna el anavos tier igl luvraduir. Là dat el egn curt tgit segl reservoir da l’aua. Igl monitur digital mussa tut las funtànas a igl volumen da l’aua ca passa par minuta. Tut an urden.

Far igl pussevel da cumbater neofitas

Las raspunsavladads digl luvraint comunal tgalan qua dantànt betga. Anavànt va’gl a Clugen. Là vean actualmeing sanada la veia ad el e sen vieadi da meter giou l’aua par duas uras. Rivo a Clugen antopa el ear igls sieus dus cumpogns da lavur: Marco Gerber a Micheal Kuenz sajagn gest egna part da la Via Spluga. Ear mantaner la Via Spluga ca va tras igl fùns dad Andeer a las duas sendas da gòld s’oda vetier.

Egn stop spezial par oz spetga ànc a Pignia. Gliez fa Daniel Gemperle spezialmeing par mussar egna da las neofitas: L’argiavena. Quellas creschan blear sper egn ual near igl Ragn. A sch’ign tutga quella plànta, alura survean ign vascheias. Els fan igl pussevel da prender or quellas neofitas ascheia c’ellas creschian betga anavànt.

Gidar agl scular

Sen veia anavos ad Andeer dat egl ànc egn sguard agl reservoir Ruinal. Quel e quasi nov, a per vagnieu biagieu avànt quater ons. Igl reservoir cuntegna aua par duvrar, ad â ear egna reserva da 300 m³ par aua da stizar. Agl cass c’igl ardi egn’ea e quell’aua directameing disponibla. Daniel Gemperle gi: «Nus tres luvraints digl vaschinadi eassan ear part digls pumpiers a digl salvamaint da las veias.» Anqual cumegns ân delibero lur luvraints digl vaschinadi da quegl duer. Mo par el segi cler c’el less ear contribuir sieus tains pigls pumpiers.

Sen veia anavos ad Andeer vean ànc egn’anecdota da la stad passada a pled. Igls sculars ân cun giujear burape do la bura sei segl tetg da scola. Natiralmeing c’els levan ir sei a prender giou la bura. Glieza e ear vagnida angiou, mo igl scular matem betga ple. Daniel Gemperle â gest passo la scola par casualitad ad e dabot ieu par egna letra a gidar agl scular. «Cler c’ign gida, sch’ign passa a veza quegl», saragorda el da que nunspitgieu evenimaint. La realisaziùn da quellas duas uras cun Daniel Gemperle e c’igls luvraints comunals fan lavurs c’ân dabasegns d’anzatgi cun talent da mastregnànza. Els ston propi easser instalaturs sanitars, miradurs a mintgatànt ear puspe gidar ad egn scular giou digl tetg. Cun quel fazit bandùna la FMR Daniel Gemperle: El cuntinuescha sia lavur par garantir ca tut funcziuneschi an la vischnànca d’Andeer.