Emprender da dismetter endretg

Tochen la fin dils onns sissonta deva ei nuot auter: En casa havev’ins ina sadiala da rumien e quella svidav’ins cu ella era plein. Ins mava ella deponia cul rumien. En mintga vitg deva ei ina plaunca ni valletta che las autoritads havevan definiu sco deponia da rumians. Ils onns siatonta ha ina lescha surordinada cumandau da fundar ina deponia centrala per l’entira regiun. Da quei svilup ei la deponia dalla Regiun Surselva, a Plaun Grond a Rueun, resortida. Ella vischinonza, a Salavras, ha la firma da transports Montalta baghegiau in luvratori da zavrar. In sectur da quell’interpresa ei sespecialisaus en rimnar, zavrar e reciclar. Dacuort ha il meinagestiun Manuel Montalta lantschau in’acziun.

«Quei s’auda buca giun plaun»

En gruppas pintgas ed equipai cul sac da rumien semettan las participontas ed ils participonts silla ruta definida. Suenter in temps, forsa duas uras, tuornan las gruppas e dattan giu lur sacs empleni cul rumien rimnau. Il sac vegn derschs ora sin ina meisa e Manuel Montalta declara tgei sort rumien ch’igl ei, nua ch’il material dismess s’auda e tgei ch’ins fa cun quel. «Tut quei s’auda semplamein buca giun plaun», ei la constataziun generala.

«Cun noss’acziun vulein nus sensiblisar la populaziun che rumien ha tuttavia ina valur . Igl ei denton impurtont da zavrar endretg e cun quitau quel», declara Manuel Montalta. Fierer semplamein il stumbel dalla cigaretta ei buca pli moda. Persuenter rimnar e studegiar co ins vul sedescargar dalla caussa.

Dapli che 100 products reciclabels

Manuel Montalta e siu menaschi specialisau a Salavras rimna – sper e cugl implont Plaun Grond dalla Regiun Surselva – tut il rumien ch’ei dat. Suenter la tura ni ruta da rimnar declara el era nua ch’il lenn vegl va e tgei che schabegia cul cartun vegl rimnau. En in menaschi, a casa, en scola, en stizun ni generalmein en ina vischnaunca, serimna oz dapli che pupi vegl, cartun e veider. «En tut dat ei dat varga 100 products ch’ins sa reciclar», declara il specialist. Sper ils treis products numnai ei quei per exempel tetrapac, pérs da cazzola, electronica, capslas da caffè, lenn, plastic. Il veider rimnau egl entir Grischun vegn dil reminent transportaus a Surava en Val d’Alvra. Leu vegn el lavaus e manizzaus fin sco sablun. «Quei dat in niev material ch’ins numna Misopor», declara Manuel Montalta.

En connex cul plastic rimnau menziuna el che 70 % vegn reciclau. Ed il rest? «Quel sto vegnir barschaus. Igl ei il plastic ch’ei vegnius luentaus pliras gadas per producir granulat frestg» explichescha gl’expert. Las barscheras en Svizra ston ademplir criteris rigurus cun valurs e normas aultas. «Quellas han filters fetg fetg buns ed il fem che sortescha dil tgamin ei nuot auter che vapur schubra», gi Manuel Montalta.

Moleculs buca pli duvrabels

Talas informaziuns dat gl’interprendider da Glion era als participonts dall’acziun ch’el porscha dapi questa primavera. «Nus vulein motivar scolas, uniuns, gruppas e persunas privatas dalla Surselva da rimnar communablamein rumien che schai ora ella natira». El accentuescha ch’ei seigi essenzial da rimnar plastic e da reciclar quel. Denton: «Suenter ch’ins ha luentau pliras gadas il granulat e produciu adina puspei niev plastic ein ils moleculs buca pli duvrabels, «aschia ch’igl ei necessari da dar quei plastic ella barschera», gi Manuel Montalta.

Reciclar material ei ozilgi standard sigl entir mund. L’industria ei dependenta dallas differentas substanzas e reciclar ei daventau in’obligaziun en tuttas tiaras industrialisadas. Las leschas camondan da rimnar,  ed en certas tiaras dat ei schizun in castitg sch’ins fiera giun plaun per exempel ina cigaretta, ina butteglia ni in sac da plastic. Talas caussas ed autra metta la glieud che separticipescha all’acziun cun Manuel Montalta sin meisa. Ina scola, in’uniun ni ina gruppa da glieud s’entaupa en in liug e fixescha ina ruta da rimnar rumien. «Quei sa esser la scarpa d’ina via frequentada, ils urs digl uaul, las vias dil vitg. Las gruppas ch’ein gia separticipadas all’intervenziun speciala da rimnar rumien ein perinagada stadas incantadas ed han giu tschaffen da derscher il sac da rumien e da zavrar il cuntegn, conferma Manuel Montalta.