«I va schon endretg»
Bernard Cathomas ha marcà sco mo paucas persunas dapi ils onns 1980 il moviment rumantsch: Scuntradas, la Chasa da medias dad RTR e sa chapescha la lingua unifitgada rumantsch grischun. Ils 11 da zercladur 2026 festivescha l’anteriur secretari general da la Lia Rumantscha e directur dad RTR ses 80avel anniversari. In discurs davart ruttadiras, resilienza ed il gust per metter en moviment.
Ch’el vegnia a festivar ses 80avel mo en il rom famigliar, tradescha Bernard Cathomas. In viva sin ses anniversari radund vegnia el a far perquai ils 11 da zercladur 2026 en sia chasa a Cuira. Qua beneventa el la FMR per in discurs, ina damaun da bell’aura, sin lautget e cun vista directa vers la Surselva.
FMR: En tge varianta rumantscha vulain nus transcriver quest discurs tranter in da Breil ed in da Müstair?
Bernard Cathomas: (ri) Jau pens che nus dus na stoppian betg star a discutar ditg en quest cas.
Era sch’il romanist Heinrich Schmid ha creà la basa linguistica dal rumantsch grischun (RG), essas Vus adina stà la locomotiva dal project. Vus avais inizià tut, organisà glieud e raps e procurà per l’argumentaziun intellectuala e politica. È quest RG propi stà ina bun’idea?
Tenor mai èsi stà ina da las meglras ideas che jau hai gì! En il pitschen mund rumantsch essan nus surdumandads cun sis variantas scrittas, era sch’igl è ina bell’istorgia – questa pitschna lingua cun tantas linguas scrittas. Uss avain nus grazia a l’intelligenza artifiziala perfin instruments per forsa dumagnar meglier tut. Ma tenor mai èsi en mintga cas pli persistent da far diever dad ina lingua unifitgada.
Il RG è oz in fier chaud. Ils adversaris stattan cun l’arma al pe ed ils aderents na fan betg mucs per amur da la pasch. In discurs u in svilup è bloccà – per onns.
Quai è parzialmain uschia. Il legraivel è che nus avain instituziuns e persunas che fan diever da questa lingua. In project sco il RG è in project da generaziuns. Ina gronda part da la glieud che legia RG e s’occupa cun quella lingua è persvadida ch’ella saja ina necessitad. Chapaivlamain datti era persunas ch’èn criticas. Quai è normal. A lunga vista crai jau dentant ch’il RG saja existenzial. Igl è vair, al mument na vegni betg propi discutà surlonder. Forsa era perquai ch’i dat ina «acceptanza indiscutabla» a favur dal RG. Bleras emoziuns èn sa calmadas.
Il RG pareva – malgrà cuntraversas da bell’entschatta – dad esser in’empermischun per il futur. Ma tuttenina hai dà il stop tar l’introducziun en scola. Co declerais Vus questa ruttadira?
La decleraziun è forsa da chattar en il punct da partenza, tar ina minoritad che ha tgirà sur tschientaners tschintg differents idioms, ina minoritad che n’è mai vegnida da s’unir ad ina varianta scritta, che ha svià savens las debattas ed ils conflicts, e che ha considerà mintga debatta sco smanatscha. Sch’ins vul dentant trair tras in project sco il RG, lura èsi da ristgar discussiuns e cuntraversas. Ina lingua unifitgada rumantscha na crescha betg da sasez or dal terratsch, sco dal rest autras linguas scrittas era betg. I dovra ina fermentaziun, sco in bun vin. Ed i dovra il discurs.
Èn vegnids fatgs sbagls en quel mument ch’il RG avess pudì fitgar pe en scola?
Ins fa adina sbagls tar projects uschè gronds e cumplexs. Quai è inevitabel. La LR ha da mes temp forsa stuschà in pau memia ferm. E suenter, tar l’introducziun en scola, èsi tenor mai vegnì tralaschà d’accumpagnar meglier ils geniturs. Perquai èn creschids sentiments dad ina pressiun insupportabla. Malgrà che intginas scolas han gea instruì durant plirs onns en RG u fan quai anc oz cun buns resultats. Però cler, i va era per emoziuns, e cun emoziuns faschain nus umans qua u là sbagls. La dumonda è mo, quant resilients che nus essan. Temas, dubis e malsegirezzas pon bloccar tut.
En Vossas publicaziuns dals davos onns, avais Vus adina valità il svilup dal RG sco istorgia da success, malgrà la franada en las scolas. Pertge essas Vus uschè persvas dal success?
Perquai che jau ves il RG en il mintgadi, p.ex. en La Quotidiana e tar RTR. Tut las instituziuns rumantschas dovran RG sco lingua da communicaziun u sco lingua uffiziala: la LR, il Dicziunari Rumantsch Grischun, la Chasa Editura Rumantscha, il Chantun e la Confederaziun. Tgi che vul duvrar il rumantsch en moda surregiunala, dovra RG. Igl è ina normalitad acceptada, era sch’ins n’ha forsa betg uschè gugent quella varianta.
Ma bleras persunas – natiralmain surtut da la vart da la Pro Idioms che cumbatta il RG – vesan quai auter. Tenor els ha il RG fatg naufragi.
Ils fatgs dattan in auter maletg. Grazia al RG è il rumantsch oz pli visibel, preschent e derasà che mai.
Per intginas persunas che cumbattan per ils idioms e cunter il RG essas Vus ina «persona non grata». Tge fa quai cun Vus?
Quai na fa insumma nagut cun mai. En tut mias lavurs e funcziuns n’hai jau mai gì la finamira dad esser il pli charezzà! Sch’ins maina instituziuns, lura èsi era da realisar projects necessaris, era sche quels fruntan sin resistenza. Da l’autra vart dovri natiralmain era sustegn e stima. Jau hai adina dà paisa – en discussiun cun auters – da realisar tut uschia ch’igl era professiunal, nizzaivel e correct.
Quant ferm ha tut questa franada dal RG dà da morder persunalmain? Il RG è gea adina era stà per Vus in project dal cor.
Natiralmain ch’ins less che tut giaja bain en la vita. In project ch’ins valitescha per impurtant, avess ins natiralmain gugent ch’el reusseschia. Ma la vita mussa ch’i dat giavischs che na s’adempleschan betg. Cun quai èsi da viver, betg mo en connex cun il RG, mabain era cun bleras autras experientschas.
Atgnamain fai surstar, quai che nus faschain gist ussa?
Pertge?
Nus discurrin quasi be sur dal RG, paucas uras avant Voss 80avel.
(ri) Per mai èsi legraivel ch’in project lantschà cun stgars 30 onns sveglia anc tant interess in mez tschientaner pli tard! Nus avain pudì realisar insatge che ha mess en moviment la cuminanza. Senza il RG na dessi gea gnanc la Pro Idioms.
Ma quai na resguardais bain betg sco Voss merit?
Na, na. I mussa però ch’il RG ha in effect che pudess perfin contribuir a la vitalitad dals linguatgs locals e regiunals, sche la Pro Idioms faschess dapli che mo impedir il RG.
Il temp che Vus eras secretari general tar la LR è gea capità anc bler auter – adina sin basa da Voss plan d’acziun da set puncts: Scuntradas, il svilup d’ina pressa interrumantscha, novas basas legalas, posts linguistics e da translaziuns, in grond dumber da publicaziuns. Quai èn stads buns onns?
Quai èn stads fitg bels onns. In temp plain energia e vitalitad. Il post da secretari da la LR hai jau surpiglià quasi «contre-coeur». Ma cura che jau hai vis tge interessants projects ch’i deva tar la LR, hai tschiffà mai. Sche jau pens a las Scuntradas a Savognin u a Scuol, lura eran quai muments fulminants d’unitad. Interessant: Nus n’avevan mai discussiuns davart strategias e structuras. Nus faschevan. Cun ierarchias plattas, nua che mintgina e mintgin gidava tenor basegn e pussaivladad. Tuts devan tut. Quai era simplamain in plaschair. Perquai pens jau ch’ils onns tar la LR tutgan tar mes pli bels, malgrà attatgas persunalas. I deva era blera renconuschientscha.
Mariano Tschuor ha scrit quests dis che Vus hajas transfurmà la LR dad ina «uniun beinmanegionta en in center da cumpetenza per lungatg e cultura, en in luvratori activ ed innovativ». D’accord?
Per mai aveva la LR quatter funcziuns: represchentar la cuminanza linguistica, esser ina sort da sindicat che s’engascha per ils interess da quella, esser in «thinktank» e lura anc porscher servetschs da linguatg etc. Ina lavur cumina. En quest senn ha Mariano Tschuor raschun.
Ma Vus avais pudì construir pli u main sin il prà verd.
Gea, quai è uschia. Bler era pussaivel ed igl era da far bler. La «strategia» era spert fatga: Tge dovri? Cun tge finamiras? Tgi fa? Co far? Tgi paja?
Il davos punct è anc detg impurtant …
(ri) Sch’ins ha propi buns arguments, buns projects, buna glieud, bunas intenziuns, lura chatt’ins ils raps necessaris.
Sche Vus guardais sin las discussiuns actualas tar la Lia cun tschertga da strategias, organigrams e presidis, tge schais?
Ils temps èn sa midads. Ma jau na sai betg giuditgar la situaziun actuala da la LR, jau na sun dapi 30 onns betg pli involvì.
Savessas forsa tuttina dar in tip, co vegnir or da la breduglia actuala?
Stun mal, ma jau sun propi memia lunsch davent – ed era betg dumandà e strusch pli giavischà sco cussegliader.
Suenter in intermezzo da trais onns tar la Pro Helvetia, essas Vus turnads dal 2001 a Cuira, sco directur dad RTR. Atgnamain avais Vus cuntinuà là Vossa lavur en il spiert dal temp da la LR?
Gea, quai pon ins dir uschia.
Vus avais unì las forzas cun bajegiar ina nova chasa da medias amez Cuira, Vus avais implementà il RG en ils programs da RTR, schlargià il program da radio e creà las premissas per ch’ils trais bratschs medials – online, radio e televisiun – possian collavurar.
Tar RTR eri da prender a mauns da quel temp divers projects. Quai m’aveva insumma motivà d’acceptar l’uffizi, da pudair metter en moviment insatge. Tar RTR avess jau gea pudì vegnir e seser giu quels nov onns. Ma quai n’è betg mes temperament. Che tut è la finala gartegià, è il merit da bleras e blers.
Tar RTR era atgnamain gia sin maisa in project per engrondir ils studios da radio. Vus avais cumenzà ed avais mess tut sin il chau.
Dad engrondir ils studios da radio e da laschar da la vart la televisiun en in auter lieu, a l’ur da Cuira, quai n’era betg ina soluziun acceptabla per mai. Cun in pau stuschar e sa stentar avain nus a la fin pudì realisar ensemen la chasa da medias convergenta sco ch’ella sa preschenta oz.
Avant exact 20 onns è quella Chasa da medias RTR vegnida inaugurada a Cuira. Essas loschs, sche Vus passais oz sper quel chasament vi?
(ri) Losch? – Satisfatg en mintga cas. Surtut era che la chasa è sa cumprovada e che dubis da lezza giada èn oz davent. Il principi dals «pitschens» che ston s’unir per esser «ferms», quel è tenor mai impurtant en il mund rumantsch. La Chasa RTR mussa quai.
Oz è RTR senza dubi la pli ferma e vitala instituziun rumantscha. Però era quella è sut squitsch. Igl è da spargnar. Ed il pli mal: I dat adina pli paucas Rumantschas e Rumantschs.
Quai è in immens problem, betg mo per la Rumantschia, ma per tuttas cuminanzas europeicas. Nus na pudain betg ir en Frantscha ed en Italia a recrutar persunal qualifitgà – p.ex. per vegnir a lavurar tar RTR. Vul dir, gist per instituziuns rumantschas è il svilup demografic anc pli precar che per las autras regiuns linguisticas da la Svizra. Gist perquai èsi absolutamain indispensabel da concentrar las forzas e da sa stentar per s’unir. E betg ans sparter anc pli ferm.
Prendain il cas ipotetic ch’il rumantsch fiss ina lingua mundiala, cun ina lingua unifitgada, cun ina cuminanza da milliuns pledadras e pledaders e senza problems da sa far valair. Tge avess Bernard Cathomas lura fatg professiunalmain?
(ri) Quai è fitg ipotetic. Probabel avess jau guardà dad avair ina professiun per nutrir la famiglia. E probabel avess jau era chattà mia via en ina cuminanza da milliuns. Forsa sco scolast, quai che jau hai dal rest adina fatg gugent. En mia vita professiunala n’hai jau mai fatg in plan tge far. Da buob fiss jau gugent daventà medi. Quai n’ha dentant betg funcziunà, per raschuns finanzialas en nossa famiglia. Mia uffanza sco segund da 14 uffants dad ina famiglia pauc bain situada, dentant cun ferms geniturs, ha furmà. Gia baud hai jau emprais: Sche ina porta sa serra, lura s’avra in’autra. Quella resilienza e quella fidanza en la vita, da cuntinuar, era sch’i na va betg glisch, quai è vegnì furmà en mia famiglia. Nossa mamma scheva magari: «I va schon endretg!» Ina bella moda da relativar, dad esser avert e d’acceptar. I vegn sco ch’i sto vegnir.
Scolast, secretari e directur
Bernard Cathomas è stà ina persuna centrala dal moviment rumantsch dals davos passa 50 onns. Ils 11 da zercladur 2026 po el festivar ses anniversari dad 80 onns. El è creschì a Breil en ina gronda famiglia cun 14 uffants. Suenter il seminari scolastic ed intgins onns instrucziun en scolas primaras en Surselva, ha el studegià germanistica ed istorgia, ed ha doctorà a l’Universitad da Turitg. Silsuenter è el stà scolast da tudestg al Seminari da magisters a Cuira (1973–980).
L’onn 1980 è Bernard Cathomas lura daventà secretari da la Lia Rumantscha (LR), in uffizi ch’el ha ademplì fin dal 1997. En quels onns ha la LR tranter auter organisà pliras Scuntradas rumantschas, festivà il giubileum da 2000 onns lingua rumantscha, creà la lingua unifitgada rumantsch grischun, realisà instruments sco il Pledari Grond e surlavurà la basa legala dal rumantsch (artitgel constituziunal 116).
Dal 1998 fin dal 2001 è Bernard Cathomas stà directur da la Pro Helvetia a Turitg, avant che turnar puspè en il Grischun sco directur da Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (2001-2009). En ses temp ha RTR bajegià ina nova chasa da medias amez Cuira, schlargià il program da radio e realisà la convergenza, v.d. la collavuraziun pli stretga tranter radio, televisiun e multimedia.
Era politicamain è Bernard Cathomas stà activ sco deputà en il Cussegl grond (1989-1997). Il sigl en la regenza grischuna n’è dentant betg gartegià. Suenter sia pensiun è el stà commember da pliras fundaziuns, tranter auter da la Fundaziun per il Cussegl svizzer da la pressa u da la Fundaziun grischuna per la fotografia.
Bernard Cathomas è maridà cun Rita Cathomas-Bearth. Els vivan a Cuira ed han dus figls, duas biadias e quatter biadis. (fmr/dat)
Gust da leger dapli?