Svouls al limit

Ün purtret scu our dad ün film d’acziun as muossa il zievamezdi dals 3 gün sülla plazza aviatica a Samedan: Trais, duos, ün – acziun! Punctuel sülla secunda a las «fourteen thirty Zulu» – voul dir in oters pleds a las 14.30 – as oda a s’avanzer ün elicopter, el placha sül centimeter sülla marcaziun, la crew es già pronta, la porta s’evra ed il eroe da l’ajer es inavous sün terra zieva ün’acziun prievlusa. Maurizio Folini es pelvair ün eroe. Però ün da tuot otra sort cu skizzo cò.

Il pilot so be svuler

Maurizio Folini placha e fo spass culla squedra chi aspetta sieu retuorn cun rutina professiunela per pudair metter ad ir l’elicopter pel prossem svoul. El es persvas cha da fer il prüm pass scu assistent da svoul saja important per dvanter pilot e manzuna in üna da las prümas frasas cha «sainza ils assistents da svoul nu fains nus pilots ünguotta, els faun la pü granda part da la lavur». Eir el ho cumanzo scu assistent da svoul ed ho imprais da bella prüma sieu mister e discuorra adüna da «nus». «Eau sun part dad üna squedra. Il pilot nu riva da fer ünguotta sulet, quel so insomma be svuler.»

Dal Palü a l’Everest

Cumanzo haun sias expediziuns i’l Nepal cun üna muostra avaunt bod duos decennis. Maurizio Folini vaiva pudieu preschanter ün model nouv per ün furnitur dad elicopters ed es gnieu in contact cun üna delegaziun nepalaisa. Scu alpinist e pilot as ho alura accumplieu ün sömmi da pudair ir a svuler in pü otas otezzas. Maurizio Folini ho bado cha ils Nepalais nu cugnuschaivan auncha il svuler cun chargias vi da la sua. Uschè nun es que resto tar üna visita a Nepal.

Daspö quella visita es el in acziun intuorn il Mount Everest, impustüt instruind metodas da transport e salvamaint a la sua lungia. «Quels mettaivan tuot aint illa cabina, dafatta cement», disch il pilot ponderand ils ris-chs. Cun svuler il sistem per chargias vi da la sua lungia ho el alura eir pudieu musser la metoda da salvamaints vi da quella. Ils salvamaints intuorn l’Everest vegnan hozindi fats cun quista metoda pü efficiainta. «Scha sest transporter materiel, poust alura transporter eir glieud», disch l’instructur. I’ls 16 ans ch’el svoula già salvamaints e materiel sü e giò da l’Everest as ho sviluppo la spüerta turistica enormamaing. 15 fin 16 impressaris dad elicopters sun in mauns da Nepalais, cun minchün duos fin trais elicopters in acziun düraunt da la stagiun dal turissem a l’Everest, chi düra dad avrigl fin meg e dad october fin november.

Da limits d’eted e dad otezzas

Cun 60 ans es ragiunt il limit d’eted per cha pilots possan fer svouls cun persunas. Quist limit hegia el ragiunt be güsta d’incuort e quel nun al fo granda impreschiun, ma «schi, nus essans schont adüna dacunter al limit», conceda il pilot chi’d es eir alpinist. Cha que al saja p.ex. eir già capito, ch’el vaiva da pernotter sün l’Everest in ün bivac glatschus, perche ch’el nu pudaiva svuler inavous. Già be pervi da ponderaziuns da sgürezza es que important dad esser fit scu ün alpinist. Otezzas da quista sort nu sun adattedas ne per elicopters ne per umauns. L’elicopter stu esser pü liger pussibel per pudair placher u insomma onduler al limit sü tar ils pü ots pizs dal muond. A vegnan piglios oura fin 100 kg da pais per pudair river al cunfin dal pussibel. «Nus fains nos job scu pilots uschè bain pussibel eir al limit da l’otezza, però nus nun ans pudains metter svess in prievel.»

L’alpinist Maurizio Folini es adüso da traverser crastas e da lavurer a l’ur da cunfins. Suvenz stu el decider traunter il salvamaint d’ün alpinist e sia egna sgürezza. Decisiuns eir al cunfin da vita e mort. «Nus pruvains minchataunt püssas voutas da salver ün alpinist. Scha que nu vo, alura stuvains lascher ir.» As preparer as po natürelmaing schont cun instrumaints per imsürer il vent e las temperaturas, avair il meglders elicopters e mez moderns. Però a la fin saja que «quel sentimaint intern, scha’l limit es ragiunt». E cha quel sentimaint saja be dad imprender cun experienza, disch il salveder da l’ajer. «Important es üna tscherta volunted mentela dad ir e lavurer al limit.»

Heli-Doping e turissem da luxus

Limits fisics e da quels finanziels vegnan discutos in möd cuntravers in connex cullas expediziuns chi vegnan offertas commercielmaing per munter l’Everest. Quist an haun dumando 492 persunas ün permiss da munter il pü ot piz dal muond (à 15 000 USD). Ün ulteriur record. Scha la buorsa es grand’avuonda riva hozindi quasi Pinc e Paul sün l’Everest, perche cha a do mezs per river in otezzas (scu p.ex. rutas, suas e tendas preparedas, guidas e mez da transport e salvamaint pronts). Alpinists discuorran da «Heli-Doping», sch’ün elicopter spetta in vicinanza cun oxigen u dad üna truppa d’expediziun per a cas svuler a l’ospidel üna paziainta u ün paziaint cun mel d’otezza. Insomma es inclus üna sgüraunza i’l predsch da l’expediziun chi cuosta in media dapü cu ün salari svizzer in media da l’an. «Nos dovair nun es da güdicher, scha qualchün es capabel u preparo in uorden. Nos job es da salver.» Che chi fo svuler a Maurizio Folini salvamaints al limit es pütost la brama per sia professiun da svuler culla sua lungia e ch’el possa der inavaunt sieu savair. Uschè nu ponderescha’l neir na lönch per manzuner ils effets positivs cha’l turissem commerciel ho pels Nepalais.

Il Nepal es bger dapü cu be l’Everest

Bain consciaint dals effets sumbrivaints dal turissem al Mount Everest, do Maurizio Folini da penser cha per l’economia da la regiun hegia que eir bgers effets positivs. Las guidas, ils pilots ed impustüt eir ils impressaris sun intaunt quasi tuots indigens chi haun sviluppo üna granda experienza e chi lavuran uossa cun quist savair sün tuot il muond. P.ex. do que ün sistem per cunagir la muntagna dad immundizchas zieva la stagiun. Uschè sun bgers Nepalais dvantos experts per tuot ils servezzans e spordschan ün paquet turistic cumplet cun guida, l’hotellaria in naiv e glatsch e scha fo dabsögn eir il svoul da salvamaint i’l ospidel. «Nus fains insè precis il listess cò in Engiadina, nus accumpagnains noss giasts scu guidas tar experienzas unicas in muntagna, p.ex. sül Piz Palü.» E la medemma importanza scu cha’l turissem ho per l’economia in Engiadina, ho quel eir per divers Nepalais.

«Il Nepal nun es insomma na be l’Everest», explicha Maurizio Folini tar mincha pussibilited a turists benestants chi d’eiran cuntaints cun sieu svoul. Bgers iffaunts nu paun ir a scoula, a maunchan ospidels e transports per las grandas distanzas dal pajais rurel. Cun collectas per scolaziun ed uschè numnedas chesas per famiglias (lo vegnan chüros ed abitan ils iffaunts dals stagiunaris düraunt la stagiun) dumanda el impè dad ün grazcha u üna mancha sustegn per l’avegnir da la regiun.