Con vegls ei il carstgaun e tgei annada ha in crap?

Ir ella Val Länta per rapportar d’in project ei cumbinau cun viandar. Ir a pei naven dalla caplutta da Zervreila. Per liung il lag, sur la punt dalla Val Canal, lu vinavon per liung la riva. Il lag cul mir imposant ei leu dapi 70 onns. Il vitg da Zervreila san ins buca pli s’imaginar. Il carstgaun ha tratg a nez la fuorma dalla cuntrada per arcunar las auas che cuoran giu dapertut.

Danunder deriva tonta aua?

Nua ch’il bratsch dil lag encunter l’Alp Lampertsch cala, era tochen avon tschun onns ina gronda alp da nuorsas. Ussa astgan – ni ston – ils viandonts e las viandontas traversar dus muvels da vaccas mumma. Tablas d’informaziun rendan attent che quei ei buc in problem, priu il cass ch’ins setegn vid las reglas.

Ein las pastiras culla muaglia dumignadas, sepresenta al horizont il Péz Adula/Rheinwaldhorn. L’Alp Lampertsch ei situada sin 1991 m s.m. e da leu indichescha il muossavia mellen aunc in’ura tochen ella camona dalla Länta. Quella schai sin 2089 m s.m. Per contonscher ella ston ins pia surmuntar duront in’ura «mo» 100 meters pendenza. Ins viandescha d’ina vasta planira viaden, per liung il flum. Il Rein da Val ramura senza cal. Ins sedamonda danunder che tonta aua derivi atgnamein. Entasum ei il glatscher dalla Länta, sur quel il pli ault péz dalla regiun. Quel ei 3402 m s.m. Als turists seporschan differentas rutas: Läntalücka viers Valrein, Bocca di Fornee viers Blegn, la siala da Cassinello. «Da cheu anora dat ei biaras pusseivladads», declara Sebastian Heyerick. Ensemen cun sia dunna Barbara meina el gl’emprem onn la camona.

Transmetter in messadi

Il redactur dalla FMR arriva gest il dretg mument, il pèr prepara numnadamein gl’ensolver pils hosps. Igl ei mo tschun. Cuort avon l’avertura ufficiala dalla camona hospiteschan els ina gruppa da quater artistas ed in artist. Quellas persunas ein buca vegnidas en quei liug solitari lunsch naven dalla civilisaziun per far turas e rutas alpinas. «Nies project ei da capir sco ‹retscherca artistica›», declara Yvonne Gienal.

La viseta a lur project havess ella spitgau plitost la dumengia, a caschun d’in luvratori public. Ina sempla spassegiada dalla dumengia eis ei en scadin cass buca dad ir ella Länta. Il fotograf Mathias Kunfermann pren peda da declarar il project cul tetel tudestg «Raum Zeit Kunst». El ed Yvonne Gienal han iniziau e meinan quel. La finamira ei in messadi: Art ei ina fuorma da patertgar, perscrutar e far experientschas. Lukrezia Walker, Veronika Geiger, Christina Wildgrube ed ils dus organisaturs passentan in’jamna en quella cuntrada per experimentar fuormas novas, mintgin en sia disciplina specifica.

Far ina «cyanotypie»

«Gliez ei tuttavia buca grev», manegia Christina Wildgrube. Ella ei ina artista da stampats a maun. Duront l’jamna ella camona Länta experimentescha ella cun ina metoda che senumna «cyanotypie», igl ei ina stampa sin divers materials, teila, pupi. Adina culla colur dil tschiel ch’ei en quella val pli intensiva. La colur dil glatsch el cuvel dil glatscher dalla Länta ei d’in blau che va prest vi el verd. Christina Wildgrube raquenta da sia scuvierta. En quella cuntrada eis ella fruntada sil granat, in mineral cumplex e fascinont. Il crap menziunescha ella sco fontauna per l’expressiun artistica.

Veronika Geiger, naschida e carschida si el Danemarc, viva e lavura oz a Basilea. Per l’jamna da retscherca entadem la val solitaria eis ella s’annunziada per saver seconfruntar cun in process. Ella ei fotografa e sias lavurs tractan dalla relaziun dil carstgaun cun temps e natira. «In crap ch’jeu tegn enta maun cheu ha forsa 200 milliuns onns. Tgei ei quei, cumparegliau cun miu agen anniversari?», sedamonda l’artista da 39 onns.

Documentar la temperatura

Era Mathias Kunfermann ei fotograf e docent specialisaus sin quei rom. Cun ses apparats experimentescha el e cumpona graficas. «Mintga crap da quels milliuns che schaian cheu entuorn ei unics. Daco selasch’jeu gest trer da quel cheu?», sedamonda el. In experiment interessant ha el fatg cull’aua dil Rein da Val. Cun ina camera che registrescha la temperatura d’ina surfatscha ha el documentau gl’effect che quell’aua fa cul tgierp dil carstgaun. Duront l’jamna concentrada ha el priu sias collegas sco «models» che han ughegiau da sfundrar cuortamein ell’aua ferdaglia. Gl’apparat ha buc observau la persuna, mobein mesirau e registrau co exact che la natira influenzescha il carstgaun.

In ir e vegnir, adina puspei

Yvonne Gienal e Lukrezia Walker ein duas artistas ch’ein carschidas si en ina cuntrada circumdada da cuolms, crappa, aua, uaul e tiara cultivada. Per sia sentupada culla natira ha Yvonne Gienal eligiu ina installaziun el liug. «Jeu hai vuliu exprimer il ciclus dil carstgaun en paregliaziun culla natira.» Las fluras alvas ch’ella ha plazzau silla pastira in toc viaden encunter il glatscher simboliseschan quella vanitad. «Igl ei in ir e vegnir, adina danovamein», ha Yvonne Gienal explicau. Ei detti schi biars exempels da ciclus, dil reminent descriva schizun il plaid «recycling» quella «roda» sempiterna digl ir e turnar. Las sdremas da dus meters ch’ella ha duvrau per producir las fluras ha ella fatg cun material ch’ella ha saviu reutilisar d’in project d’art d’avon zacons onns sil Crap S. Gion.

L’artista Lukrezia Walker ei s’occupada en ses dessegns cullas plattas da crap ch’ins cuarcla ils tetgs dallas casas da Val S. Pieder. Era quei ei ina part dil dialog culla crappa. Duront gl’ensolver communabel ha ella filosofau cun sias collegas ed il collega artist davart gl’art e la clamada dad artist. Lukrezia Walker ha defendiu sia tesa: «Tut ils carstgauns ein aunc buca promts d’acceptar che art ei ina fuorma dalla scienzia e dalla perscrutaziun.» Ella hagi duvrau gitg tochen ch’ella hagi acceptau sesezza sco artista. Saver ch’ins seigi artista seigi in patos, denton adina era ina sfida da luvrar en quella clamada.