«La NEAT ei stada in da sis el lotto»
Avon 10 onns ein las lavurs dalla NEAT a Tujetsch vegnidas terminadas. 2016 ei il tunnel da basa tras il Gottard, igl element central dalla nova lingia da viafier tras las Alps staus construius alla fin. Il plazzal a Sedrun ei vegnius rumius ed igl ei daventau pli ruasseivel. Tujetsch hagi dau bia, mo era survegniu bia entras il plazzal dalla NEAT, di Pancrazi Berther, igl anteriur president communal da Tujetsch en discuors culla FMR.
El profund sutterren dalla vischnaunca da Tujetsch han ins construiu duront dus decennis naven digl onn 1996 in’ovra gigantica: Il tunnel da basa dil Gottard. Cun ina lunghezia da 57 kilometers ei quei tunnel igl element central dalla NEAT (Nova lingia da viafier tras las Alp). Il tunnel dil Gottard ei in dils pli liungs tunnels dil mund. «La NEAT en Tujetsch ei stada per nus in project da generaziuns», di Pancrazi Berther ch’ei staus naven digl onn 2005 entochen 2014 president communal da Tujetsch. Sco autoritad da vischnaunca ei Pancrazi Berther staus occupaus ina gronda part dil temps cun las lavurs entuorn il scavament dil tunnel. «Jeu seregordel aunc bein vid il temps avon il scavament ch’jeu erel buca president da vischnaunca. Gia 1990/1991 han ins entschiet cun las empremas lavurs da runcar uaul e dustar material en quei liug sut Sedrun ch’ins ei pli tard ius afuns per furar il tunnel.»
Adina sin tractanda
Pancrazi Berther seregorda ch’el seigi el staus responsabels sco president communal pil tunnel dalla NEAT quasi duront l’entira fasa da realisaziun. Ei vargavi buc ina sesida ch’il tunnel eri buca silla gliesta da tractandas. Berther di ch’el eri occupaus ella media circa in di ad jamna cun fatschentas communalas che pertuccavien la NEAT.
500 luvrers
«Nus havevan quels onns plirs tschiens luvrers che habitavan en vischnaunca. In cert temps eran quei era specialists da perforaziun dall’Africa dil Sid che han luvrau vid il scavament.» Ei seigi stau in project fetg pretensius era per la vischnaunca da Tujetsch che havevi senza ils luvrers el tunnel ver 1600 habitontas e habitonts. Tenor in rapport da SRF ein entochen 500 luvrers stai occupai denter 1996 e 2016 a Sedrun sil plazzal dalla NEAT.
400 000 visitaders per onn
Duront las lavurs vid igl ascensur che meina 800 meters giuaden tier l’extrada d’urgenza dil tunnel da viafier ei la vischnaunca da Tujetsch daventada in hot spot turistic. Tenor in rapport da SRF han 1,1 milliuns turistas e turists visitau il plazzal dalla NEAT duront il temps da construcziun. «Tut ensemen ei stau stuffi, mo tuttina havein nus dumignau bein ils onns dalla realisaziun dalla NEAT», di Pancrazi Berther. El seregorda da muments intensivs, mo era da buns contacts cun la classa politica svizra. «Nus havein giu silmeins duas gadas igl entir Cussegl federal ch’ei staus a Tujetsch per visitar il plazzal dalla NEAT. Ed il cusseglier federal Moritz Leuenberger, ch’era schef dil departament federal da traffic, vegneva era ina entochen duas gadas per onn sin viseta.»
«In da sis el lotto»
Igl anteriur president communal da Tujetsch Pancrazi Berther ha confirmau che duront ils onns dalla NEAT en Tujetsch, seigien denter 25 e 30 % dallas entradas da taglia vegnidas dalla NEAT. En scadin cass seigi quei stau il cass en quels nov onns ch’el hagi presidiau la vischnaunca. Pancrazi Berther: «La vischnaunca ha insumma tut ils onns giu in bien dun da pretender els differents contracts bunas indemnisaziuns, oravontut per las deponias da material a Surrein. Quei ha era purtau bialas summas da daners alla vischnaunca. Sche nus essan sincers astgein nus dir che la NEAT ei stada in da sis el lotto per Tujetsch. Sut il streh astgel jeu dir che Tujetsch ha gudignau fetg biars raps e ha saviu realisar cheutras bials projects era sil camp turistic.»
Il maleur culla Porta Alpina
Alla damonda davart las grondas ovras restadas ord dil recav dalla NEAT di Pancrazi Berther che la vischnaunca hagi per exempel saviu realisar in center da wellness a Sedrun ni ina casa forestala. Ed ei detti aunc in tschuat auters projects. «Dasperas havein nus saviu far ils onns dalla NEAT reservas senza fin e misericordia.»
Quei che seigi deplorablamein iu ellas caultschas, seigi stau la staziun sutterrana Porta Alpina. «Igl onn 2012 ei quei project vegnius sistius definitivamein suenter che Tujetsch, l’entira Surselva ed igl entir ulteriur Grischun han sperau e sperau.» La moda e maniera co la Viafier federala hagi strihau la Porta Alpina seigi buca stada correcta, accentuescha Pancrazi Berther. «Da stuer desister dalla Porta Alpina ha fatg mal a nus.»
Memia lontan dils centers
La creaziun dalla valur sin tut quels milliuns investi cun daners dalla NEAT ei tenor igl anteriur president communal ed interprendider Pancrazi Berther memia pintga. «Nus havein oz memia paucas pernottaziuns e memia paucas frequenzas. In motiv ei che nus essan il pli sisum la Surselva, lunsch naven dils gronds centers sco per exempel Turitg. Nus havein ina colligiaziun miserabla cun quels centers.» Per realisar alla fin ils basegns da Tujetsch, suenter la NEAT, hagien muncau ad el dus ni treis onns sco president communal, di el. «Donn, mo suenter las elecziuns digl onn 2014 haiel jeu calau, e quei buca diltut da libra veglia. Grazia a mia reit da contacts fuss jeu bugen s’engaschaus vinavon, per exempel per ina megliera colligiaziun cun la Surselva ed ils centers.»
Gust da leger dapli?