«Per me füss ün museum da textilias ün sömmi»
D’incuort s’haun aviertas las portas da la Chesa Planta a Samedan zieva la posa d’inviern per prümas occurrenzas. La mnedra da gestiun Martina Shuler-Fluor quinta che chi gira prosmamaing davous ils mürs da la chesa patriziela e che visiun ch’ella ho per l’avegnir.
PL: Martina Shuler-Fluor, bgers cugnuoschan la Chesa Planta a Samedan scu imposanta chesa patriziela chi fo üna bella apparentscha. Ma la chesa es biblioteca, museum e lö da cultura. Cu descrivess Ella la chesa?
Martina Shuler-Fluor: Per me es que üna chesa da bgers sömmis. Ad es üna s-chacla da s-chazis, ün unicat. I’l intern do que uschè bgers temas chi vöglian auncha gnir scuvierts. Mieu antecessur, Robert Grossmann, es musicist ed ho miss la musica i’l center da la Chesa Planta. Uscheja ho’l scuviert duos flötas a travers istoricas. Nossa presidenta da la fundaziun, Annetta Ganzoni, es paschiuneda amatura da cudeschs ed ho pudieu chatter raps per elavurer relaschs litterars. A me fascinescha la moda. Nus vains in chesa passa 500 vstieus istorics da las anteriuras abitantas e dals abitants. Quels vögl eau render visibels.
Daspö november 2020 es Ella mnedra da gestiun e respunsabla pel program da la Chesa Planta Samedan. Sia sesevla stagiun sto avaunt porta. Che highlights spettan?
In lügl mussains nus in ün’exposiziun speciela las textilias istoricas dals signuors da las famiglias de Salis e de Planta. Cun que s’accumplescha mieu prüm sömmi. Cur ch’eau vaiva cumanzo avaunt ses ans scu mnedra da gestiun da la Chesa Planta Samedan, am sun gnidas mussedas aint il balcun textilias da la fin dal 17evel tschientiner fin la mited dal 19evel tschientiner. Eau sun dalum steda fascineda. Già il prüm an vulaivi realiser ün’exposiziun. Que nun ho alura funcziuno per motivs finanziels. Uossa, zieva tschinch stagiuns, pudains nus musser üna schelta da vstieus istorics – quist an la moda dad homens, l’an chi vain la moda da duonnas. Que es propi ün highlight per me ed ün success. Minchataunt drouva que temp e pazienzcha – ed a nu’s suos-cha lascher scurascher da las sconfittas.
Do que auncha oters highlights quista sted?
Schi, il teater «Vent dal süd/Südwind». Eau tschern per la producziun minch’an üna figüra istorica da la chesa. Quist an vo que per ün architect da l’Italia dal Nord chi vaiva disegno dal 1760 per Rudolf de Salis plans per fer adattamaints vi da quista chesa. Ils plans da Pietro Solaris nu sun gnieus realisos, ma nus vains ils plans originels i’l archiv. El es simplamaing üna figüra plain tensiun, intuorn la quela a’s po tesser ün’istorgia.
La Fundaziun de Planta es gnida fundeda cul böt da chürer e promouver la lingua e cultura rumauntscha. Cu ragiundscha Ella l’intent da la fundaziun?
Nus organisains minch’an düraunt la sted e l’utuon cuors da rumauntsch. Als 18 lügl ho lö per la quarta vouta la «Favella Bella». Favella Bella es ün di chi festagia la lingua rumauntscha. Già il seguond an spordschains nus impü ün atelier interlinguistic. Que es ün atelier per auturas ed autuors da linguas pü pitschnas. Nus vulessans eruir che gener d’atelier chi füss fat scu sün imsüra per la Chesa Planta. Eau d’he miss da prüma davent il focus sülla giuventüna. Perque avains nus in mira ün atelier cun partecipants chi haun già publicho, ma eir cun promoziun da giuvens.
Aunz cu surpiglier la gestiun la fin da l’an 2020, es Ella steda activa tar la Lia Rumantscha. Che L’ho intimeda da surpiglier la nouva incumbenza tar la fundaziun?
Per me d’eira la radschun la lingua rumauntscha. Dal 2018 d’heja cumanzo culs cuors da rumauntsch per la Fundaziun de Planta. Cur cha mieu antecessur Robert Grossmann es ieu in pensiun, sun eau forsa eir gnida eletta pervi da mieu fuonz rumauntsch. La Chesa Planta es üna chesa rumauntscha, e cò poss eau realiser mieu proget da cour, nempe s-chaffir ün lö da promoziun per la lingua e cultura rumauntscha.
E tuottüna as drizza Ella cun Sieu program e la comunicaziun eir ad ün public da lingua tudas-cha.
Eau chat, promoziun voul eir dir da sensibiliser. Perque es nossa comunicaziun adüna bilingua – ed il teater vain suottitulo tudas-ch. A po eir esser ün inrichimaint da tadler be rumauntsch, il cling d’üna lingua es nempe scu musica. Eau vuless invider a tuots e tuottas da sentir cha la lingua rumauntscha viva auncha. A’s stu guadagner eir la glieud d’utrò per nossa lingua e cultura.
Üna visiun per quista chesa es da s-chaffir insembel cun oters partenaris ün center da cumpetenza per lingua e cultura rumauntscha. Cu es il stedi dal proget?
L’ideja vain perseguiteda inavaunt. La Chesa Planta Samedan es insè già ün center da cumpetenza rumauntsch. Nus vains cò la biblioteca rumauntscha, ils cuors da rumauntsch ed events rumauntschs. Eau met fich bger pais cha la lingua rumauntscha vegna resguardeda tar mincha tema suot quist tet. Tar ils vstieus istorics vegnan per exaimpel fattas propostas al gremi per la lingua rumauntscha per tradür ils terms tecnics chi nu daiva auncha in rumauntsch.
Per exaimpel?
Ad üna schocha dad homens dschains nus «tschop», que chi’d es eir üna giacca. Üna schocha dad homens es però bger dapü. In frances ho ella nom «justaucorp» ed in taliaun «giustacuore». Nus vains uossa invento ün nouv pled rumauntsch: «güstacour». Quel vainsa lascho benedir da la cumischiun linguistica. L’ideja es cha nus creains a maun da las linguas da moda paraintas taliaun e frances eir ün vocabulari professiunel in rumauntsch.
Resainta il public la Chesa Planta Samedan scu center da cumpetenza rumauntsch?
Eau speresch. In mincha cas constat eau ch’eau vegn dumandeda da differentas varts per temas rumauntschs. La Chesa Planta Samedan es dvanteda düraunt la sted ün lö da cultura etablieu. Ün exaimpel: Nossas rapreschantaziuns da teater d’eiran plainamaing occupedas i’ls ans passos. Uossa as stuvess reserver tar nus per avair üna plazza da tschanter.
L’Archiv culturel d’Engiadin’Ota d’eira fin dal 2024 auncha in Chesa Planta. As bada üna differenza zieva la partenza da quel a Zuoz?
Eau chat bun cha que es uossa cler cha l’Archiv culturel e la Fundaziun de Planta sun duos differentas chesas. Avaunt vaiva que do ün battibuogl. L’archiv culturel vaiva dapü preschentscha mediela e la Chesa Planta Samedan gniva surtuot percepida in connex cun l’archiv. Uossa s’inaccordscha la glieud, cha que as tratta da duos differentas instituziuns, cun differents scopos.
Cu vegnan druvos ils locals chi sun gnieus libers?
Per part per l’exposiziun da texts, ün local vain druvo per aperos düraunt trid’ora, ed ün pêr locals sun auncha vöds. Per me füss ün museum textil ün sömmi. Nus vains uschè bgeras, uschè bain mantgnidas textilias in chesa e las tematicas sun infinitas. Üna collecziun d’uschè ota qualited es extraordinaria.
Perche ho que insè düro uschè lönch fin cha s’ho aviert quist s-chazi?
La prüma elavuraziun da las textilias ho gieu lö i’ls ans ’90 tres la cusgliera da fundaziun da quella vouta, Leonarda von Planta. Ella ho fat üna vaidrina cun ün pêr vstieus tschernieus. Cur cha Claudia Knapp es steda mnedra da gestiun, gnivan fattas fotografias da moda culs vstieus istorics. Forsa es que tuottüna ün tema chi tanghescha pustüt duonnas. Las textilias vegnan magazinedas daspö ans aint il suler, inua cha’d es s-chür e fraid. Perque sun ellas eir in ün tel bun stedi. La chesa nu vain s-chudeda, perque nu regnan cò grandas differenzas da temperatura. Que es ün immens avantag per tuot nossas collecziuns.
Che fo Ella insè d’inviern, cur cha las portas da la chesa sun serredas?
Preparer il nouv program e fer bger fundraising. L’acquisiziun da mezs finanziels dvainta adüna pü difficila.
Per conclüder: Sch’Ella pudess musser a qualchün be ün oget da quista chesa, che füss que?
Nus vains üna pitschna collecziun da vstieus cotschen rösa our da stoffas da saida, i’l stil dal «Empire» – vstieus fich extraordinaris per nossa val. A do dafatta ün «muff» cotschen rösa cun pennas cotschen rösa. Quist m’ho propi surprais e pü cu be plaschieu.
Ils 4 da lügl 2026 evra l’exposiziun da quist an illa Chesa Planta cun il titel «Mercenaris, diplomats e galantoms» chi muossa vstieus dad homens da las famiglias de Salis e de Planta. Detagls davart l’exposiziun ed il program da cultura: chesaplanta.ch.
Gust da leger dapli?