Via historica en niev vestgiu
En rodund duas jamnas va la sanaziun dalla Gassa Sontga Gada a Mustér a fin. Ils davos quater meins ei vegniu luvrau leu intensivamein vid la reconstrucziun dils mirs schetgs. Leutier vegn ina nova fundaziun per la senda. Dapi decennis vegn la gassa appreziada da viandontas e viandonts. Pli baul era ella ina part dalla Via Franciscana del Lucomagno. Bia glieud ha passau ella per arrivar dil nord el sid ni il cuntrari.
Il maletg ch’ei sepresentaus ils davos onns ella Gassa Sontga Gada ei buca staus fetg envidonds per far ina spassegiada. Da temps cun plievgia e neiv, surtut la primavera, dominavan ils puozs leu nua ch’ei fuss stau da passar. Per buca schar ir cumpleinamein en decadenza la gassa e ses mirs ei ina sanaziun stada indispensabla. Questa primavera ha quella entschiet suenter ch’il cussegl da vischnaunca ha giu concediu il credit necessari. En rodund duas jamnas ei la sanaziun terminada. En ina proxima etappa igl onn vegnent vegn cuntinuau culla sanaziun da quella senda historica sur Mumpé Medel entochen Vergera.
Bien inschign
La sanaziun dils mirs schetgs dalla Gassa Sontga Gada che meina d’Acla da Fontauna entochen ella vischinonza dalla baselgia da s. Gada ha entschiet il mars. Per Pauli Flepp dall’interpresa Flepp SA da Mustér eis ella ina lavur tut speciala: «Igl ei miu davos pli grond project avon ch’ir en pensiun quest atun.» Ensemen cun ulteriurs collaboraturs dall’interpresa ha el luvrau ils davos meins vid la gassa. En rodund duas jamnas vegn la sanaziun finida. «Nus havein luvrau culla crappa ch’era avon maun. Quei ei buca adina stau sempel. Per part era la crappa fetg pintga, mo lu era rodunda, quei ch’ei buca il pli adattau per per far buns mirs schetgs.» (Mira era box.)
In’ovra reussida cumpleinamein
La crappa per la gassa deriva probabel surtut dils praus vischinonts. Per optimar la cultivaziun da quels vegneva la crappa emplunada sils mirs dalla gassa ni sin muschnas. Autras lètgas deva ei buca pli baul avon la mecanisaziun. In’uatga el liug muossa che la sanaziun dils mirs ei reussida cumpleinamein. La gassa sepresenta en in bi vestgiu. Quei ei denter auter il meret dall’experientscha da far mirs schetgs da Pauli Flepp e ses collaboraturs. Mirs schetgs vegnan construi senza maulta. Per ch’els semantegnien sto l’aua da plievgia ni da neiv saver cuorer naven senza ch’ella fetschi donn da scheltira als mirs.
Sustegn finanzial d’ordeifer
Igl entir project da sanaziun dalla gassa, respectivamein dalla via historica d’Acla da Fontauna entochen a Vergera sur Mumpé Medel, ei calculaus cun cuosts da 1,1 milliuns francs. L’etappa culla Gassa Sontga Gada cuosta rodund 450 000 francs. «Sper la sanaziun dils mirs ein era ils cuosts pil fundament dalla via cumpri en quella summa», di Christian Loretz ch’ei incaricaus dalla vischnaunca da Mustér culla direcziun dil project. Per l’investiziun dad uonn obtegn la vischnaunca sustegn finanzal dil cantun, dalla Confederaziun e dil Fond svizzer per la cuntrada ell’altezia da totalmein 75 %. In semegliont sustegn quenta Christian Loretz ch’ei detti la fin finala era per la proxima etappa entochen a Vergera. «La finamira dil project ei da mantener quei scazi historic. La gassa ei inventarisada sco object da muntada naziunala», di il meinaproject. Cull’emprema etappa d’Acla da Fontauna entochen a Sontga Gada para quella finamira daveras d’esser contonschibla.
Passadi e cunfin enina
Sco ins sa leger silla homepage dalla vischnaunca da Mustér era la Gassa Sontga Gada pli baul ina part dalla reit da colligiaziun dalla Via Franciscana del Lucomagno. Marcadonts, pelegrins e saumners, mo era imperaturs sco Otto I. e Friedrich I. Barbarossa nezegiavan la via per lur viadis.
La Via Franciscana menava da Constanza entochen a Pavia. Ella ha ina lunghezia da 510 km. Il Lucmagn ei in dils bass pass dil nord el sid ed aschia predestinaus sco traversala. Per quei motiv giugava el ina rolla centrala sin quei tschancun. La via menava dil Rein siadora entochen tier la claustra a Mustér. Duront tschentaners ei il convent da lezza staus responsabels pil manteniment dalla via sur il pass. «In tschancun bein manteniu da quella reit da vias ei la Gassa Sontga Gada da Mustér a Mumpé Medel. La via ei circumdada da mirs schetgs e dat perdetga dil temps ch’ei vegneva viagiau a pei ni cun carr e cavagl», scriva la vischnaunca.
«Ils mirs schetgs dalla Gassa Sontga Gada ein buca vegni construi d’in di sin l’auter. Els ein carschi sur generaziuns. Crappa els praus ed èrs vegneva deponida leu», scriva la vischnaunca. Crappa da quels mirs schetgs surveva denton era per la construcziun da baghetgs. Persuenter vegneva lu allontanau quella dils mirs dalla gassa. Per che carstgauns ed animals savevan cruschar ella gassa, era ella slargada en entgins loghens. La gassa haveva medemamein la funcziun da cunfin dil possess e dil nez da praus e pastiras. (fmr/hh)
Gust da leger dapli?