Crap per crap, gran per gran
In mardi han il Parc Naziunal Svizzer e las Ouvras Electricas Engiadina infuormà davart il stadi da las lavurs da sanaziun i’l Spöl chi han cumanzà quista prümavaira. Tenor ils respunsabels funcziunan las lavurs sco planisà – desch ons davo cha’l flüm d’eira gnü contaminà pro ün discapit culla chemicalia toxica PCB.
Id es üna lavur cun grondas maschinas per allontanar particlas microscopicas. Sün videos dal Parc Naziunal Svizzer (PNS) as vezza co cha traxs spalan oura ils sedimaints dal Spöl – da crappuns e glera fin al sablun – e co cha quel material vain lura separà e puli in ün indriz da preparaziun miss ad ir güst suot il mür da serra Punt dal Gall e be aposta per la sanaziun da Spöl.
L’acziun pretensiusa chi gira daspö principi mai ha üna lunga preistorgia e va inavo sün ün discapit pro lavurs da sanaziun i’l mür da serra. Pro quellas vaiva dat üna contaminaziun da l’aua culla chemicalia toxica PCB (guarda eir boxa).
Cuolpa na amo sclerida
In settember 2016 d’eira ün’impraisa specialisada landervia a far lavurs da protecziun cunter la corrosiun vi dal mür da serra Punt dal Gall. Pro quellas lavurs sun pervi d’ün discapit rivadas pitschnas particlas d’ün mez cunter ruina i’l Spöl e han contaminà quel culla chemicalia PCB.
Dal 2023 han las Ouvras Electricas Engiadina (OEE), il Parc Naziunal Svizzer e trais organisaziuns da l’ambiaint elavurà üna proposta da sanaziun cha’l Chantun ha approvà dal 2024. La stà passada han cumanzà las lavurs da preparaziun, tanter oter sun gnüts evacuats var 20 000 peschs our dal traget contaminà.
Fin hoz nun es il cas amo scleri giuridicamaing e cun quai neir na la dumonda chi chi sto finalmaing portar ils cuosts da la sanaziun. Las OEE han decis da prefinanziar intant quellas lavurs da sanaziun, sainza fin uossa avair comunichà üna stima davart ils cuosts spettats. I’l rendaquint da las OEE da l’ultim on da gestiun sun manzunadas reservas finanzialas da s-chars 20 milliuns francs per la sanaziun dal Spöl ed üna garanzia tras sgüranzas antecipada da 5 milliuns francs. (fmr/mst)
Allontanar sablun, pulir craps
Giacum Krüger, il directer da las Ouvras Electricas Engiadina (OEE), vain cità in üna comunicaziun cumünaivla da las OEE e’l PNS seguaintamaing: «Las lavurs fattas fin uossa muossan cha’l proceder tschernü funcziuna e cha la sanaziun po gnir realisada sco planisà. Cun quai gnina ün important pass plü daspera al böt d’ün Spöl sanà.»
Pro las lavurs da sanaziun vegnan ils sedimaints dal Spöl da suringiò e meter per meter chavats oura e transportats inavo in l’indriz drizzà aint suot il mür da serra. Là vegnan separats il prüm la crappa e lura la glera dal sablun.
Sco cha’l PNS scriva sün sia pagina d’internet sun las particlas da PCB primarmaing attachadas al sablun, a grans plü pitschens co 2 millimeters. Il material contaminà vain transportà davent e lura trattà specialmaing ed allontanà in ün ouvra da cement a Siggenthal sper Würenlingen i’l chantun Argovia.
Gera e crappa plü gronda po dürant la sanaziun gnir nettiada in l’indriz da preparaziun e lura darcheu retuornada i’l Spöl. Eir l’aua vain pulida directamaing sül lö cun divers filters.
Actualmaing sun ingaschadas dudesch persunas sül plazzal da fabrica, plü tard pudessan eir esser amo daplü – tuot tenor cundiziuns illa chavorgia. Cha’l böt saja intant da finir las lavurs da sanaziun amo quist on, infuorma il PNS. Scha las cundiziuns e l’ora impedischan quai, vegnan las lavurs finidas l’on chi vain.
Dürant tuot il process da sanaziun vegnan adüna darcheu tut prouvas per controllar chi nu detta da nouv contaminaziuns inaspettadas.
Sanaziun sün ün traget da trais kilometers
Tenor PNS es tuot il traget dal Spöl sura contaminà, dal mür da serra Punt dal Gall fin pro’l Lai da l’Ova Spin. Sün ün traget da raduond ses kilometers s’haja constatà PCB i’ls sedimaints, in l’aua ed i’ls organissems – pro peschs per exaimpel üna concentraziun trais jadas plü ota co ils limits legals per mangiativas.
Intant vegnan fattas lavurs da sanaziun be sün ün traget da var trais kilometers – dal mür da serra aval fin pro la Val da l’Acqua. Scha’ls raduond 2,5 kilometers fin pro’l Lai da l’Ova Spin ston plü tard eir amo gnir sanats, nun han ils ufficials dal Chantun intant amo decis.
Previs esa dad iniziar cun auazuns artificialas üna renatüralisaziun dal flüm, davo cha’l traget survart es sanà. Scha masüraziuns successivas muossessan lura eir sül traget suotvart amo üna contaminaziun cun PCB massa ota, stuvess eir quel amo gnir sanà.
Grondas expensas per ün fin duos kils PCB
Las masüraziuns cha’l PNS ha fat i’l Spöl muossan la contaminaziun cun PCB cleramaing la plü ota in tuot il chantun. Cha pervi da sia ota toxicità e düraivlezza saja il PCB congualabel cun rument radioactiv. El po chaschunar cancar, donnagiar la reproducziun ed il sistem d’immunità.
«Schi’s laschess il PCB i’l Spöl, patissan o murissan adüna darcheu bes-chas pervi dal tössi», vain cità Ruedi Haller, il directer dal PNS, illa comunicaziun da mardi. «Be cun allontanar consequentamaing il PCB as poja rumper quel ciclus d’intoxicaziun cuntinuanta.»
Ün grond plazzal da fabrica, üna pista provisorica, camiuns e traxs in gir in üna chavorgia stretta immez il Parc Naziunal – tuot quai pervi dad ün fin duos kils da la chemicalia toxica (quella cifra as chatta sülla pagina d’internet dal PNS): Eir scha quai significha grondas expensas – «a lunga vista es quai il plü pitschen dals mals», constata Ruedi Haller.
Gust da leger dapli?