Da tuns, ramurs e dialect medelin
Ussa ha la Val Medel duas Vitrinas. Suenter l’avertura dall’emprema avon treis onns a Curaglia arva la secunda sias portas dumengia proxima. Era ella tracta las atgnadads dalla vischnaunca, seigi las ramurs, ils tuns, il dialect ni la veta da pli baul. Fotografias e films vegnan cumpletai cun interessantas historias da vischinas e vischins.
Avon treis onns ha l’Uniun La Vitrina aviert si’emprema Vitrina en in clavau vegl el vitg da Curaglia. Igl ei aschidadir in pign museum che sefatschenta dalla historia dalla vischnaunca. Gia lu haveva l’uniun la finamira d’arver ina secunda Vitrina en in auter vitg dalla val. Ussa ei quella realitad. Dumengia, ils 5 da fenadur 2026 allas 11.30 arva la Vitrina a Pardé sias portas. Gia saviu prender in’investa dil clavau e dall’exposiziun han ils vischins digl uclaun da Sogn Roc. «Ualti bein tuts ein vegni per mirar. Jeu hai giu plascher da quei interess», di Albert Lutz. El ei president dall’Uniun La Vitrina e responsabels per quei secund grond project en fuorma d’in museum.
Documents restonts
Era quella ga ha Albert Lutz sfegliau en archivs – surtut da fotografias – ed intervistau e filmau vischinas e vischins dalla val. «Quels che vivan cheu ni han ina relaziun cun Medel san raquintar zatgei. Quei ei documents restonts per adina», di igl anteriur directur dil Museum Rietberg a Turitg e historicher d’art che ha sias ragischs familiaras a Soliva. Il clavau eligius per la secunda Vitrina a Pardé sesanfla buca lunsch naven dalla via cantunala. El ei en possess dalla famiglia Coray-Capaul da Mustér ed ei vegnius mess a disposiziun da lezza per quei intent. El clavau ei vegniu endrizzau in’exposiziun da fotografias veglias ed in cantun da seser cun vesta sin ina tenda. Sin quella vegnan mussai ils films documentars fatgs per quei intent.
Co tuna la val?
Aschidadir il coc da La Vitrina a Pardé ei ina stanza concepida acusticamein, aschia che las pli differentas ramurs san vegnir percepidas leu sur in tschuppel aultplidaders. En quella stanza procura igl artist da tun Pius Morger per in eveniment acustic en treis dimensiuns. «Igl ei ina spassegiada per las ureglias», constatescha Albert Lutz. La ramur dils uauls, dils dutgs e dils zenns dalla val s’uneschan ad in maletg da tuns. In ulteriur interessant element da l’exposiziun ei in clip da video da Julian Sartorius. «Il percussiunist da jazz da renum internaziunal ei vegnius la stad 2025 a Pardé per far in clip da video e per sunar el nuegl ch’ei silsuenter vegnius reconstruius en in museum. Il nuegl cun tut siu relasch dad uaffens e maschinas ha surviu ad el sco instrument da tuns. El fa vegnir il nuegl en vibraziuns ritmicas fascinontas», declara Albert Lutz.
Il lungatg medelin
«Enta Medel tschontsch’ins romontsch sursilvan – e quei el tun local nunconfundibel dil lungatg medelin, dil dialect da Medel. Part dalla polifonia fan era ils lungatgs e dialects dalla Bassa, las vuschs dils secundindigens e hosps», di Albert Lutz. Sper las bialas fotografias veglias dalla val ha era il scazi dil lungatg plaz ella nova Vitrina a Pardé. Il dialect medelin ei semantenius per gronda part, aschi bein sco tradiziuns musicalas. Albert Lutz ha documentau las differenzas dils dialects da Medel, Tujetsch e Mustér en in film. Per quel ha el envidau ils treis conscolars gimnasials da pli baul Florentin Lutz (Medel), Marcus Huonder (Mustér) e Roman Schmid (Tujetsch) ad ina runda da discussiun.
Films ella mediateca
Ferton ch’il teater ed il cant dil chor ein aunc adina activitads vividas ella Val Medel, ha la loscha musica instrumentala, la Societad da musica Medel, calau da sunar 2019. Era a quels temas sededicheschan films documentars da La Vitrina a Pardé. Leutier vegnan documentaziuns cun vischinas e vischins dalla val. Els relatan da pli baul e dil svilup en vischnaunca. Ils films ein dil reminent da cattar tuts ella mediateca silla homepage da La Vitrina (lavitrina.ch).
Documents grazia a relaziuns
Sco directur dil Museum Rietberg a Turitg ha Albert Lutz tgirau bunas relaziuns cun biaras instituziuns, fundaziuns ed archivs. Quellas relaziuns ha el saviu nezegiar per ses projects da cultura e historia ella Val Medel. Aschia ha el giu access ad in tschuppel museums, instituts, bibliotecas e fototecas. Leu ha el cattau documents e surtut fotografias da pli baul dalla Val Medel sco per exempel da Jakob Hunziker (1827 – 1901), Rudolf Zinggeler (1864 – 1954) ni era pader Karl Hager (1862 – 1918), Walter Mittelholzer (1894 – 1937) e Johann Feuerstein (1871 – 1945). L’exposiziun a Pardé ha el realisau en stretga collaboraziun cun Daniela Kienzler e Marco Coray.
L’avertura ufficiala da La Vitrina a Pardé ha liug dumengia, ils 5 da fenadur 2026 allas 11.30. Suenter igl apero ed ils plaids d’avertura seporscha la caschun da gentar a Pardé e da guder il schatg musical da Clau Maissen e Rees Coray. Per arrivar a Pardé cusseglia l’Uniun La Vitrina da nezegiar igl auto da posta ni il survetsch cun bus da shuttle naven da Platta. Igl ei denton era pusseivel da far dumengia ina spassegiada da Curaglia entochen Pardé. Ils museums a Curaglia e Pardé ein aviarts mintga di dallas 09.00 entochen las 19.00. Entrada libra.
Gust da leger dapli?