Süls stizis da la cuntrabanda

Chi chi vuless cumbiner üna gita cun fats istorics da la vita al cunfin traunter la Svizra e l’Italia, po uossa piglier in maun la guida «Schmuggellandschaften». Quella cuntegna 42 propostas per gitas chi seguan als stizis da la cuntrabanda. La guida nu muossa be las rutas chi gnivan druvedas per fer affers sur cunfin. Ella quinta eir cu cha las regiuns da cunfin s’haun sviluppedas socielmaing ed economicamaing cun e sper la cuntrabanda.

La guida «Schmuggellandschaften» – publicheda e preschanteda d’incuort – cuntegna propostas per gitas süls stizis da la cuntrabanda traunter la Svizra e l’Italia. Cun quista publicaziun as po ir a spass legiand al cunfin dal Tessin, dal Vallais e dal Grischun. Sün passa 400 paginas as dedichescha la guida als pü importants aspets da l’istorgia da la cuntrabanda. Observaziuns da perdüttas da quel temp e fotografias reras daun ün palc a l’istorgia ed eir a las legendas intuorn la cuntrabanda. Ma al listess mumaint es que üna guida da muntagna. Insembel cun ündesch otras auturas ed autuors haun Dominik Siegrist e Franz Ebner publicho ün cudesch chi cuntegna 42 differentas rutas. Davous mincha ruta as zoppan legendas e fats istorics davart la cuntrabanda traunter la Svizra e l’Italia e traunter ils ans 1861 e 1975.

Il cunfin traunter vardet e legendas

Dapü cu ün tschientiner tuchaiva la cuntrabanda cun prodots scu per exaimpel cigarettas u cafè tal minchadi economic al cunfin da la Svizra dal Süd. Zieva la Seguonda Guerra mundiela es la cuntrabanda gnida legaliseda in Svizra vers l’Italia suot il titul «Export II». In Italia però d’eira que aunch’adüna scumando, uschè cha las marschas sun restedas otas ed ils affers da la cuntrabanda giraivan bain.

Las istorgias intuorn las 42 rutas haun tenor las auturas es ils autuors adüna da chefer cun istorgias schmanchedas u s-chatschedas cun l’ir dal temp. Dumandand a perdüttas esa però gratagio da chatter surpraisas, rampigns dramatics ed eir anecdotas amüsantas. Sper chapitels tematics as chatta que eir fotografias, cartas ed infurmaziuns da gitas i’l cudesch.

Traunter oter vain quinteda l’istorgia da la cuntrabanda our da la perspectiva da duonnas. Caterina Della Vedova quinta per exaimpel cu ch’ella purtaiva già ill’eted da 14 ans sias prümas «bricollas» sur cunfin. Eir a pled vain Celesta Aggioni chi ho pütost algordanzas negativas vi dal temp da la cuntrabanda. Irma Rinaldi es gnida schluppetteda l’an 1964, in l’eted da 25 ans, dad üna guardia da finanza. A nun es mê gnieu sclarieu, scha que d’eira ün accidaint u na.

Che cha l’AVS ho da chefer culla cuntrabanda

Per glieud chi vivaiva in vicinanza dals cunfins d’eiran ils affers clandestins in connex culla cuntrabanda üna necessited economica chi güdaiva a bgeras famiglias da surviver. Zieva la Seguonda Guerra mundiela as ho la cuntrabanda sviluppeda fermamaing fin dals ans 1970. A la fin gniva dafatta ütiliso ün suotmarin aint il lej da Lugano u elicopters, e la cuntrabanda es dafatta gnida legaliseda.

Ils richevs da la cuntrabanda gnivan fats da tuottas duos varts dal cunfin traunter la Svizra e l’Italia. Cun que cha l’export u l’import purtaivan marschas per roba da cuntrabanda da tuottas duos varts nu gniva neir na piglio memma stip la controlla a la duana. La cuntrabanda gniva tolereda lönch. A do però pochas fotografias chi mussessan cumprouvas u documainta da la cuntrabanda. Da fer fotografias cun apparaturas pü u main mobilas d’eira pussibel pür davent dals ans 1950.

Ils affers chi pertuchaivan il prüm pütost las regiuns dal cunfin s’haun alura müdos in affers chi d’eiran insomma eir profitabels pel stedi svizzer. L’AVS (la sgüraunza per vegls e survivaints) es gnida fundeda zieva la Seguonda Guerra mundiela da l’an 1948. Las taxas sün profits da venditas dad alcohol e cigarettas sun stos ils prüms raps chi haun güdo a funder quella sgüraunza. Dunque d’eiran ils richevs da la cuntrabanda – da quel temp alura leghela e numneda «Export II» – a la fin dals quints il chapitêl da partenza per finanzier l’AVS.

Buns affers aunch’hoz

L’imagi dals cuntrabandiers cun mustazs e chapè vain aunch’hoz romantiso. Il prototip dal cuntrabandier – pü bod üna persunalited reela al cunfin – as vezza hoz magari sün prodots regiunels. Vschinaunchas al cunfin vendan cafè u cigarettas da cuntrabanda aunch’hoz. Tuot leghelmaing. La roba da cuntrabanda ho üna sort status da cult. Cun mustazs ed il chapè da chatscha figüreschan ils cuntrabandiers simbolicamaing süls prodots da minchadi. Dunque as po dafatta hozindi auncha fer buns affers cun roba da cuntrabanda.

Ed eir pel turissem illas Alps sun las rutas da pü bod interessantas e daun la pussibilited da cumbiner activiteds illa natüra cun l’istorgia sociela ed economica dals contuorns. E precis quista cumbinaziun dad istorgia e sendas zuppedas spordscha il cudesch «Schmuggellandschaften». Da scuvrir tuot que es bod uschè aventürus scu la cuntrabanda svess da sieu temp. Ma be bod.