«Igl è ina lavur da siemi»
Gia sco giuvenot saveva Ursin Lutz ch’el veglia sa deditgar a las linguas. E sco student saveva el ch’el veglia lavurar per il Dicziunari Rumantsch Grischun – e betg forsa dar scola. Dapi trais onns è el mainafatschenta e chauredactur da l’institut che perscrutescha fin e manidel mintga varianta locala dals pleds rumantschs.
Igl è il parvis per tgi che ama pleds, pledins e pledatschs rumantschs. L’Institut Dicziunari Rumantsch Grischun (IDRG) sa chatta en in edifizi brut e niv en la Ringstrasse a Cuira. Là vegnan tegnidas en salv passa milli stgatlas plain cedels. Sin quels è nudà il stgazi linguistic-cultural da la Rumantschia.
Ursin Lutz (guarda box) lavura gia dapi 20 onns en l’institut. El smirveglia magari anc adina, tge ivettas linguisticas ch’ils collecziunaders e las collecziunadras han rimnà a partir da l’entschatta dal 20avel tschientaner da la populaziun en ils vitgs rumantschs. Dapi trais onns è el chauredactur e mainafatschenta da l’IDRG.
FMR: Pudais Vus far in exempel d’ina pitschna ivetta linguistica che sa chatta en ina da las bleras stgatlas da l’IDRG?
Ursin Lutz: Igl è strusch pussaivel da numnar be in exempel. Ins chatta trasora puspè exempels grondius.
Tgenin è il davos exempel grondius che Vus avais chattà?
Jau hai gist terminà l’artitgel davart ‹la mort› ed hai chattà ina bella locuziun sursilvana per ina persuna ch’è fitg plauna: ‹Quei fuss in bien dad ir per la mort.› Sche questa persuna ha dad ir per la mort, vai numnadamain fitg ditg, fin ch’ella turna cun la mort ed ins viva pia pli ditg. Questa moda da dir n’aveva jau anc mai udì e m’ha fatg impressiun.
Vus lavurais dapi Voss temp da student tar l’IDRG. Tgenin è stà Voss pli genial artitgel che Vus avais scrit?
L’artitgel davart ‹il magugl› è gartegià bain. Cura ch’jau hai cumenzà a tractar quest pled, hai jau pensà ch’i na saja nagut spezial. Lura hai jau chattà muntadas senza fin. ‹Glieud cun magugl› vul dir ‹glieud che ha forza›. In ‹cudesch cun magugl› è in cudesch cun substanza. Tut quai va enavos sin il maletg dal magugl che ha gronda forza nutritiva.
Sco redactur avais Vus per part scrit lungs artitgels sco quel dal pled ‹mirar› da passa quaranta paginas. Avais Vus sco chauredactur insumma anc temp da rediger sez artitgels?
Jau prend quest temp. Sch’jau stuess m’occupar mo pli da chaussas administrativas, da formalitads u da dumondas politicas, n’avess jau betg plaschair da la lavur.
Tge fatschenta Vus gist uss avant las vacanzas da stad?
Nus finin gist in nov fascichel cun ils pleds da ‹mor› fin ‹mort› che va en stampa quests dis.
Tge avais Vus midà en quels trais onns che Vus essas chauredactur e mainafatschenta?
Blers han il maletg da l’IDRG sco in manaschi fitg constant, nua ch’i na sa mida nagut. Ils ultims decennis ha l’institut dentant fatg in process d’avertura. Quai hai jau vulì intensivar. Era il Chantun e la Confederaziun giavischan che nus daventian visibels, fetschian occurrenzas – quai sut ils chavazzins: intermediaziun e popularisaziun da la scienza.
Co duai Voss institut s’avrir concretamain?
Rimnar tut ils pleds, rediger e publitgar resta sa chapescha vinavant nossa incumbensa da coc. La clav è dentant da propi esser pertschert: Quai che nus avain qua n’è betg lungurus, mabain in absolut stgazi unic. Quel datti be ina giada sin il mund, exact tar nus.
Ma co duai ina instituziun quasi istorica sco l’IDRG dumagnar il spagat en il temp dad instagram?
Instagram è ina grondiusa schanza da mussar nossas ivettas. En ils artitgels dal dicziunari stuain nus esser scientificamain fitg exacts. Instagram sforza nus dad ir en l’autra direcziun. Ils collavuraturs e las collavuraturas han maun liber e mettan circa duas giadas l’emna in post sin instagram e sin ulteriurs chanals. Els fan quai gugent e fitg bain. Ma igl è era lavur che dovra ses temp.
E co cuntanscha il DRG uschiglio anc in public pli vast?
RTR emetta mintg’emna las ‹Linguarias›. L’emissiun tracta in tema linguistic davart il rumantsch. L’IDRG ha surpiglià da far ina giada il mais questa emissiun. Ed en La Quotidiana publitgain nus las ‹Buccadas› cun pleds spezials che nus chattain en nossas stgatlas.
Il pled ‹ballape› na chattan ins betg en il DRG, nundir ‹campiunadi da ballape›. Co reagescha l’IDRG sin talas largias?
Cura ch’ils fascichels davart pleds cun ‹b› èn cumparids enturn il 1950 n’era ballape betg ina gronda chaussa. Nus rimnain dentant tuttina vinavant material da bustabs ch’èn gia publitgads, per exempel quel d’in grond etnolog rumantsch che guardava gugent ballape e fascheva commentaris linguistics sin cedels.
Tgi era quest etnolog?
Igl è stà Alfons Maissen. En ils onns novanta, cura che la squadra svizra n’era betg uschè buna, ha el scrit ch’ils Svizzers sajan ‹tgigerlotters›. Quest’expressiun avain nus dacurt fatg enconuschent sin instagram. Uschia pon ins reagir e mussar ch’ins saja actual.
Il 1904 è l’IDRG vegnì fundà. Tge faschessas Vus auter che Voss antecessurs avant passa tschient onns?
Tge che nus deplorain oz, è ch’ins ha lavurà ditg be cun ina u duas persunas en la redacziun. Nus avessan gugent, sch’ins fiss vegnì vinavant pli svelt lezza giada. Gia da rimnar ils pleds ed il material ha cuzzà passa 20 onns. Il material è però vegnì ordinà fitg bain – meglier che per exempel tar il ‹Schweizerisches Idiotikon› cun ils pleds tudestgs svizzers. En rapports vegls hai jau dal reminent legì ch’ins discutava l’entschatta, sch’il DRG duai cumpigliar in ubain dus toms. En il fratemp datti 14 toms che descrivan ils pleds fin ‹m›.
Robert de Planta ha promovì e fundà l’IDRG. Co guardais Vus sin questa persuna?
Oz ha il rumantsch in status ch’el n’aveva anc betg dal temp da la fundaziun da l’IDRG. Da lez temp avess’ins pudì pretender ch’il rumantsch saja memia pitschen e ch’i na valia betg la paina da rimnar ils pleds locals sco per l’idioticon tudestg. Robert de Planta era persvadì ed ha ditg, quai faschain nus. Jau admir quest spiert visiunar da piunier, questa forza e datschertadad. I sto esser stà grev da survegnir daners – gist era perquai che la rimnada da pleds ha durà uschè ditg. Blers han probabel pensà ch’i crappia giu.
Durant 20 onns essas Vus stads responsabel per l’informatica tar l’IDRG. Tge svilup datti puncto digitalisaziun?
L’informatica è in da mes hobis. I dovra la prontadad per innovaziuns, uschiglio crod’ins enavos. Sco proxim avain nus en senn da digitalisar nossa cartoteca, tut ils cedels en las stgatlas. Pli baud pensavan ins che quai na saja gnanc pussaivel. Ma oz cun roboters da scannar n’è quai betg pli uschè cumplitgà. Igl è era ina dumonda da segirtad, pertge i fiss ina disgrazia, sche nus perdessan noss material.
Dapi otg onns datti il DRG-online ch’ins po guardar suenter ils pleds dal dicziunari en l’internet e na dovra betg pli exnum ils toms stampads dal dicziunari. Sche Vus guardais suenter in pled, duvrais Vus lura il dicziunari online u sfegliais Vus anc adina en ils toms stampads?
En 90 % dals cas consultesch jau il dicziunari online, ins è pli spert.
Tge As plascha dad esser chauredactur e mainafatschenta da l’IDRG?
Igl è la variaziun. La passiun per il linguatg è per mai fitg veglia. Gia cun 15 u 16 onns saveva jau ch’jau veglia studegiar linguas. E durant il studi èsi svelt stà cler, ch’jau veglia lavurar tar l’IDRG e betg forsa dar scola. Mia lavur sco chauredactur cun organisar, manar, m’occupar da la tecnica e lura puspè pudair m’approfundar en in artitgel ma plascha fitg bain. Jau stoss dir, igl è ina lavur da siemi.
Rumantsch e Nintendo
Ursin Lutz (45) è creschì si a Rabius e viva a Domat. Sia passiun èn las linguas e ses hobi è la tecnica. El rimna gieus dad electronica veglia, oravant tut apparatins da Nintendo Game & Watch.
Il romanist ed anglist ha fatg la matura en la scola claustrala a Mustér e studegià rumantsch ed englais a Friburg. Durant ses studi ha el tranter auter lavurà sco camarier. «Ils nums locals da Curaglia, Mutschnengia e Soliva» è stà il titel da sia lavur da licenziat. En sia dissertaziun è el sa fatschentà cun il diari manuscrit dal mercenari Balthasar Gioseph de Vincenz (1789-1858) da Siat.
Dapi il 2006 lavura Ursin Lutz per l’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun, l’emprim sco documentalist e responsabel d’informatica e pli tard sco redactur. Dapi il mars 2023 è el chauredactur e mainafatschenta da l’institut scientific che perscrutescha pleds rumantschs en tut sias variantas idiomaticas e localas.
Gust da leger dapli?