«Uiara ei buca la soluziun»

La historia accumpogna Hubert Giger (68) ch’ei carschius si ella Val Medel e che habitescha alternontamein leu a Platta/Fravia sco en Spagna, dapi siu studi a Turitg. En sia lavur da diplom sco historicher eis el sefatschentaus dil tema «Hexenwahn und Hexenprozesse in der Surselva». Igl onn 2001 ei quell’ovra da referiment vegnida publicada ella retscha da «Quellen und Forschungen zur Bündner Geschichte» digl Archiv cantunal dil Grischun.

Dalla savida extendida dalla persecuziun dallas strias ei il roman historic «La stria da Dentervals» sortius. Quei roman ha surviu igl onn 2019 sco fundament pil toc cul medem num presentaus en fuorma d’in teater el liber a Mustér/Sontga Gada. Il success dil toc purschius dall’Uniun Dentervals ei staus gronds.

Suenter la stria la revolta

Ina presentaziun sco quella da «La stria da Dentervals» ei cumbinada cun in brav menaschi organisatori. «Quei ei lu era stau il motiv principal che nus havein vuliu spitgar enzacons onns per porscher in ulteriur teater el liber», di Hubert Giger. La fin finala ha el proponiu all’uniun in toc davart l’invasiun dils Franzos: «1799 – Revolta ella Cadi». «En sesez havein nus il mument ina situaziun cun in tschuppel uiaras sin quest mund. Uiara dat ei dapi ch’ei dat la carstgaunadad. Il toc duei denton era mussar la veta da lu – la truscha dil mintgadi. Per quei motiv lasch jeu era puspei vegnir a plaid affons», di Hubert Giger.

Quell’invasiun igl onn 1799 seigi stada in trest capetel ella historia dalla Surselva, surtut dalla Cadi. Mo ella seigi part dalla historia. Da l’autra vart seigi ei era ina caschun da mussar las consequenzas d’ina uiara e malgrad tutta tragedia d’era dar spazi al humor en quei drama. «Pertuccont il tema uiara eis ei stau clar per mei da buca descriver e mussar scenas cun violenza», puntuescha Hubert Giger.

Amur e catschaduras

«Jeu hai empruau d’integrar era scenas divertentas el toc ni lu era ina historietta d’amur d’in da Mustér cun ina giuvna Franzosa. Gada e Giulia ch’ein gia stadas acturas el toc dalla stria ein da veser sco catschaduras quella ga. Igl ei pia era parts fictivas mo ch’ein tonaton buca nunrealisticas. En miu toc cumpara denton era ina capitania, schegie che las dunnas havevan avon 200 onns neginas funcziuns semegliontas. Ellas eran plitost en cuschina», relata il historicher e di: «Jeu hai empruau da concepir il toc tenor la cronologia dils schabetgs. Quei ei stau miu emprem principi. Lu hai jeu vuliu integrar el toc persunas involvidas da lu, sco per exempel pader Placi Spescha ni il general Demont. La fin finala hai jeu era vuliu dar peisa ad in bien lungatg romontsch.»

Il toc «1799 – Revolta ella Cadi» vegn inscenaus da René Schnoz. Sper las scenas plidadas cuntegn la presentaziun era cant e musica. Aschia ei d’udir denter auter era ina canzun cun text da Hubert Giger (mira box).

«Smaladi Giacobiners» 

Hubert Giger che ha luvrau 28 onns sco redactur tier Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR), denter auter sco correspondent en Surselva, ei seprofundaus en bia litteratura per dar in cuntegn aschi autentic sco pusseivel alla revolta. «Per l’ediziun digl Ischi 1990/2 hai jeu giu scret ina contribuziun cul tetel ‹Samaledi Giacobiners›. Ils Franzos vegnevan numnai pli baul Giacobiners, aschia ch’il tema era buc nunenconuschents a mi», di Hubert Giger. «Il tuc dil zenn grond» da Vic Hendry ni litteratura da pader Placi Spescha, Placi Condrau, Placi Genelin, Caspar Decurtins ni era Iso Müller han cumpletau sia savida davart quels eveniments el camp da tensiun denter l’armada austriaca e la franzosa. Leutier ein vegni protocols dils menaders dalla regiun da lu.

La fin finala era dubis

Silla damonda, co el seigi cuntents cun sia lavur per quei teater el liber, manegia Hubert Giger: «Jeu sun cuntents e spanegiaus sill’inscenaziun.» Suenter ch’el ha finalisau il toc, ein entginas midadas aunc succedidas sin giavisch dalla reschia. Duront la lavur ha el tonaton era giu dubis davart il tema sco tal: «Magari sun jeu bein era sedumandaus, sche quei tema mondi aprau culs eveniments d’uiara actuals. Jeu havevel denton proponiu quei tema all’Uniun Dentervals e per quei motiv hai jeu vuliu finir il toc.»

Fatg temas

Cul toc «1799 – Revolta ella Cadi» vegli el mussar che far uiara porti la fin finala nuot – ni ad ina ni a l’autra partida. «Cun cant e commentaris less jeu declarar che uiara ei buca la soluziun. La glieud da lu en Surselva enconuscheva buca l’uiara, mo las temas ch’ils Franzos seigien monsters han intimau ils Sursilvans d’ir ella battaglia», di Hubert Giger. En quei senn seigi ei era stau in cumbat denter las forzas conservativas dalla Surselva e las liberalas dils Franzos. La fin finala – aschia Hubert Giger – stoppien ins era saver ch’ils Franzos seigien vegni attents silla Surselva il mument ch’il Grischun hagi clamau l’armada austriaca: «Fuss quei buca stau il cass, havess ei eventualmein buca dau quell’uiara.» Lu dess ei denton era buca dau uonn il teater el liber «1799 – Revolta ella Cadi».