Samedan

A tira ün ventin dal süd tres il suler da la Chesa Planta

Da sted ho lö minch’an ün vast program culturel illa Chesa Planta a Samedan. Traunter oter vain eir rapreschanto ün teater düraunt il program da sted. Quist an haun plauns architectonics da l’an 1760 servieu a l’autur Daniel Badraun scu punct da partenza pel töch «Vent dal süd». Il töch as basa sün fats istorics. Ün’invista a las ultimas prouvas.

parter

Cul titul «Vent dal süd» tematisescha il teater da sted illa Chesa Planta a Samedan da quist an las sfidas intuorn l’an 1775. Ils müdamaints sociels e politics haun pertucho eir la famiglia de Salis, quella famiglia chi vivaiva da quel temp illa chesa signurila immez Samedan. L’autur samedrin Daniel Badraun ho scrit il töch aposta pel teater da sted, zieva ch’el vaiva survgnieu ils plauns architectonics our da l’archiv da la chesa. Quels plauns sun gnieus fats da quel temp, ma miss ad acta e nu sun mê gnieus realisos. Quista documainta e la figüra da Pietro Solari d’eiran la sbrinzla iniziela pel töch da quist an.

Resulto es ün sguard inavous a Samedan vegl dad avaunt passa 250 ans. L’autur ho però eir cumbino fats istorics cun elemaints fictivs – e quinta ün’istorgia ter moderna.

La revolta culturela sibila tres il suler

La tematica dal töch muossa parallelas cullas sfidas dad hozindi a reguard svilups sociels e politics. Tschertezzas vegnan missas in dumanda. Uschè vain dafatta missa in dumanda la dmura da la famiglia de Salis a Samedan. L’architect Pietro Solari vuless fabricher our i’l stil modern da quel temp chi d’eira inspiro dal stil taliaun. Il teater nun es dimena be üna recapitulaziun da l’epoca passeda. Ils pissers, las debattas u eir ils scumpigls cha’s vezza sül palc pudessan insè eir esser da quels dad hozindi.

Il suler da la Chesa Planta as transfuorma dunque eir quist an – per la quarta vouta in fila daspö l’an 2023 –  in ün palc per ün töch teater chi reflectescha il passo da la Chesa Planta. La mnedra da gestiun e dal program da cultura da la Chesa Planta, Martina Shuler-Fluor, es persvasa cha la Chesa Planta saja unica e zoppa ün s-chazi dad istorgias. Il töch muossa al listess mumaint las sfidas chi sibilan aunch’hoz tres bgers sulers engiadinais. P.ex. es eir hoz üna da las grandas sfidas per architects cu cha’d es pussibel da mantegner e renover chesas engiadinaisas. Eir la dumanda che funcziun ch’ün suler ho insomma in üna dmura d’hozindi es aunch’adüna preschainta. La Chesa Planta do cul «Vent dal süd» ün’egna resposta a quista dumanda.

Il suler scu palc da l’istorgia

Pel solit vain insceno il palc d’ün teater cun culissas. Na uschè illa Chesa Planta a Samedan. Quist suler d’eira già aunz 250 ans pü cu facil il vaira lö d’inscunter traunter ils de Salis e l’architect Solari. Il suler ho dimena funcziuno scu palc per la drett’istorgia e funcziuna aunch’hoz listessamaing scu palc per lascher reviver las figüras da quella vouta.

Martina Shuler-Fluor ho già tradieu in gün in ün’intervista ch’ün «highlight» dal program da la sted saja il teater «Vent dal süd». E que pervi da la figüra da Pietro Solari. Minch’an tscherna Martina Shuler-Fluor üna figüra istorica chi sto in connex culla chesa, e cha Pietro Solari saja «üna figüra plain tensiun, intuorn la quela a’s po tesser ün’istorgia». La pü granda sfida per la redschissura Riikka Läser d’eira da der vita ad ün’istorgia sül palc scu quella cha Daniel Badraun ho tessieu. L’istorgia es richa da fats istorics our da l’archiv. «Ma cu be der vita a plauns mê realisos?», d’eira la dumanda iniziela per la redschissura. «Però cun quistas figüras e cun quists actuors in quista culissa es que gratagio.»

Tesser istorgias cun plauns da fabrica

Scu eir i’ls ultims ans ho servieu ün fuonz istoric scu punct da partenza pel teater. La basa dal töch da quist an sun stos ils drets plauns architectonics chi sun gnieus fats dal 1760 da l’architect vuclinais Pietro Solari. Tschertas figüras, scu Rudolf de Salis, sieu figl Vinzens de Salis scu eir l’architect haun propi existieu. Dafatta vstieus da quel temp as rechattan illa Chesa Planta e vegnan pass per pass mussos in exposiziuns. Quist an do que per exaimpel ün’exposiziun cul titul «Söldner, Diplomaten und Lebemänner – Geschichten aus den Kleiderschränken der Herren von Salis und von Planta» chi’d es avierta fin in october. Na be ils vstieus, dimpersè eir ils plauns autentics da Pietro Solari dessan gnir inventarisos e descrits quista sted, in connex cun quell’exposiziun. A sun dimena ils elemaints reels dal töch «Vent dal süd». Otras figüras, impustüt la chesarina Neisa, sun però fictivas.

A sibila dunque quista sted tres il suler da la Chesa Planta. La premiera dal teater «Vent dal süd» ho lö in sanda, ils 11 lügl a las 19.30. Na schmancher ün pullover impü – a tira aint il suler, eir scha’l vent vain dal süd!

«Vent dal süd» tira i’l suler da la Chesa Planta

Samedan 1775. L’Europa as rechatta traunter l’illuminissem e’l Sturm und Drang, traunter güdizi e paschiun. Il patrun da chesa Rudolf de Salis es in viedi d’affers. Daspö la mort tampriva da sia duonna Margaretha de Salis-Soglio s’occupa la chesarina Neisa da la chaseda chi’d es dvanteda pü quieta. Vinzens, il figl da Rudolf, tuorna da l’internat a Marschlins, inua ch’el vain preparo per ün futur illa politica grischuna. Al listess di riva l’architect Pietro Solari. Cun plans temeraris per müder la construcziun da la chesa maina el ün vent fras-ch a Samedan, guadagna la fiduzcha da Neisa e pussibiltescha a Vinzens ün sguard in ün muond pü larg. Intaunt ch’ün vent chod dal süd boffa tres la val cumainzan tschertezzas a gnir melsgüras.

Las rapreschantaziuns dal teater «Vent dal süd» haun lö i’l suler sül prüm plaun da la Chesa Planta a Samedan. Linguas: rumauntsch e tudas-ch, cun suottituls tudas-chs.

Teater cun Sara F. Hermann (Neisa), Lorenzo Polin (Pietro Solari), Jouni Bärtsch (Vinzens de Salis); musica: Bigna Guler; redschia: Riikka Läser; istorgia/scenari: Daniel Badraun; costüms: Briony Langmead; concept da glüsch e scenaria: Roger Stieger. (fmr/ab)

La premiera da «Vent dal Süd» ho lö in sanda, ils 11 lügl a las 19.30. Ulteriuras rapreschantaziuns e detagls sün: chesaplanta.ch.