Grischun

Il return da «Candreja»

L’atun passà ha il Museum retic a Cuira retschavì in pachet surprendent: Ina chavazza, allontanada avant blers onns dad in carner en Surmeir. Suenter intgins scleriments e l’identificaziun vegn il museum a returnar l’object intact en ses lieu oriund. Quest cas mussa però ina problematica pli gronda: Blers museums svizzers possedan restanzas umanas en lur collecziuns – e na san betg propi tge far cun quellas, perquai ch’i derivan per part or da contexts colonials.

parter

Il pachet è arrivà l’atun passà. «Mia collega da lavur è propi stada schoccada, cura ch’ella ha avert il pitschen pachet quadratic ch’è vegnì per posta tar nus», raquinta Ute W. Gottschall, la responsabla per las inventarisaziuns en il Museum retic a Cuira. Betg senza in surrir. Il cuntegn in pau macaber e forsa era in pau scurril: Ina chavazza, enzugliada en fin palpiri alv.

En la brev agiuntada al pachet declera la speditura –  ina dunna da la Bassa – co ch’ ella è vegnida tar questa chavazza. Ses um, in scienzià, aveva a sias uras fatg retschertgas antropologicas e mesirà ora chavazzas – ina pratica enconuschenta da l’emprima mesadad dal 20avel tschientaner (guarda box), ma era anc pli tard. «Jau na vuless numnar nagin num», di Ute W. Gottschall, «il perscrutader aveva allontanà la chavazza dad in carner en Surses.»

L’ierta speziala

Cunquai che l’antropolog è ussa mort e cunquai ch’el n’ha betg sclerì tge che duai capitar cun «sia ierta», è la vaiva vegnida malsegira. Enstagl da «far svanir» en il rument l’object irritant, ha ella decidì da trametter quel al Museum retic a Cuira. Quel duaja s’occupar da quest cas.

Al telefon supplitgescha la speditura dal pachet da gea betg returnar l’object. «Atgnamain tramettain nus gist puspè enavos da quests ‹regals›, perquai ch’i na correspundan betg a noss criteris da la collecziun che sa concentrescha sin l’istorgia grischuna e betg sin ossa e chavazzas», uschia Ute W. Gottschall. Ella agiunta: «I n’è atgnamain betg noss pensum da chattar ora da tgi che quella ossa è, ma la dunna tunava in pau desperada al telefon.»

E pervia da questa desperaziun ha il Museum retic fatg in’excepziun. «Cun agid da cudeschs da baselgia avain nus identifitgà la chavazza – e da tge carner ch’ella è pli probabel vegnida allontanada. Gidà ha natiralmain che la chavazza è stada nudada cleramain cun il num da la persuna defuncta.»

Il ticket per il parvis

Carners u era ossaris devi quasi en tuttas vischnancas catolicas – per part èn quels er anc oz existents.Las chavazzas e l’ossa dals morts vegnivan magasinads suenter avair chavà or da las fossas.  Destruir l’ossa, quai avess tenor la cardientscha impedì la levada corporala dal mort ed uschia da cuntanscher il parvis.

Per motivs d’identificaziun è l’ossa magari era vegnida signada cun num e prenum dal defunct u da la defuncta – uschia era tar l’exemplar per mauns dal Museum retic. La chavazza porta il num «Candreja» ed era il prenum è da vesair sin la part sura dal chau.

«Candreja» po turnar

Il proxim temp insacura turna «Candreja» a chasa. Nua exact, n’ha Ute W. Gottschall betg vulì tradir, per raschuns da discreziun. Ed uschia chatta l’istorgia in «happy end». Suenter blers onns en la Bassa po «Candreja» returnar en sia patria surmirana – e speranza ruassar en pasch forsa perfin enfin la resurrecziun, tgisà.

Il surrir da Ute W. Gottschall durant raquintar l’episoda mussa, ch’il mintgadi sco scienziada da cultura en il Museum retic po esser bler pli interessant che blers sminan forsa – e pli probabel sa legran ella e ses collavuraturs suenter quest cas era pli fitg, cur ch’il pot u la potta arriva la damaun cun la posta. Ins na sa gea mai, tge che sa zuppa en il pachet.

Restanzas umanas en il Museum retic

Ina mumia egipziana, in chau da la Nubia, pes e mauns mumifitgads – quests objects che paran in pau scurrils, tutgan era tar la collecziun dal Museum retic. E quai malgrà che quel è atgnamain spezialisà sin l’istorgia grischuna. «Quai è in’ierta or dal temp da las entschattas dal Museum retic», declera Ute W. Gottschall. Da lez temp saja la pratica da collecziunar anc stada in’autra. La mumia egipziana per exempel è dapi l’onn 1877 en il possess dal museum. Jacques Ambrosius von Planta e Peter von Planta, dus ritgs commerziants en l’Egipta, avevan regalà l’object a lur cusrin, Peter Conradin von Planta, il fundatur dal Museum retic a Cuira.

In tempet è la mumia vegnida exponida en il museum en la Chasa Buol a Cuira, quasi sco attracziun per la populaziun da la citad. «Ins sto chapir: La glieud n’aveva anc betg grondas pussaivladads da viandar ed era betg l’internet. Perquai è la mumia or da l’optica da lez temp stada ina vaira attracziun exotica.»

Varga 4100 chavazzas ed ossa

Era pes e mauns ed in chau da la Nubia èn arrivads a Cuira. Tar quels objects n’è anc betg dal tut cler da tgi e danunder ch’els èn vegnids. «E quai è problematic or da la vista d’ozendi», declera Ute W. Gottschall. «Durant il temp dal colonialissem èn capitadas bleras sgarschaivlas chaussas, perquai èn ins oz era bler pli precaut e sensibilisà cura ch’i sa tracta dad objects ch’èn vegnids en l’Europa da pajais ch’èn vegnids conquistads da las pussanzas europeicas.»

Sco quai ch’in studi istoric da l’onn passà mussa, sa chattan almain 4100 chavazzas ed ossa or da contexts colonials en collecziuns svizras. Era sche la Svizra n’aveva mai sezza colonias sur mar. «La raschun è che scienziads da Basilea e Turitg manavan enconuschents centers da la perscrutaziun da razzas. Quels scienziads mesiravan furmas da chavazzas e categorisavan quellas – tut «neutral», ma en vardad savens per argumentar ch’i dettia in raz suprem», stat en il studi «Menschliche Überreste aus kolonialen Kontexten in der Schweiz. Eine Bestandesaufnahme».

Nagin interess per mumia e co.

Ozendi è la pratica da collecziunar dal Museum retic bler pli rigurusa. «Nus rimnain be chaussas che han da far directamain cun il Grischun», declera Ute W. Gottschall. E gist tar restanzas umanas sa tschenta tenor ella era la dumonda «etica», sch’igl è insumma confurm al temp dad exponer questas restanzas.

Tge far damai cun quels objects problematics è ina dumonda che fatschenta ils museums. Ina varianta è da restituir e dar enavos ils objects en il pajais nativ, danunder ch’els èn vegnids prendids. Tar restanzas umanas saja dentant grev da chattar in «interessent», al qual ch’ins savess restituir l’object, per exempel in museum u ina collecziun, declera Ute W. Gottschall: «Enfin oz n’avain nus anc betg survegnì dumondas da dar enavos noss objects dal temp colonial. Ma sch’i dess in interess dal pajais nativ, lura examinassan nus natiralmain da nov ina restituziun.» (fmr/sb)