Da miurs e pors silla Greina ed ella Val Frisal
La varietad biologica silla Greina ed ella Val Frisal ei pli gronda che quei ch’ins pudess manegiar. Biaras specias d’animals sco mustgas, raunas, miurs, lufs, uolps ni era capricorns e camutschs cattan lur spazi da viver leu. Ed era da pors dat ei indezis. Quellas enconuschientschas ein vegnidas fatgas entras examinaziuns da DNA en emprovas d’aua. Ed era davart il carbon ei vegnius rimnau nova savida. Aschia cuntegn l’aua dalla Greina carbon cun ina vegliadetgna d’entochen 3600 onns.
Per recaltgar dapli informaziuns davart la biodiversitad ed il clima ha la Fundaziun Greina iniziau il project Alpex (Alpen-Experiment für Biodiversität und Klima) communablamein culla Scola politecnica federala Turitg. «En loghens protegi sco la Greina e la Val Frisal intercurin nus l’aua. Sin fundament dallas examinaziuns dalla DNA en quell’aua savein nus constatar tgei animals che vivan en quels territoris. Ell’aua sesanfla denton era carbon fetg vegl. En analisas d’aua dalla Greina havein nus schizun saviu eruir da quel ch’ei 3609 onns vegls.» Quei di Timo Rhyner ch’ei dapi igl uost 2025 responsabels pil project Alpex tier la Fundaziun Greina.
En diesch loghens
Diesch regiuns en Svizra profiteschan dil Rap dalla cuntrada dalla Confederaziun. Avon rodund 30 onns ei quel vegnius introducius sco indemnisaziun a vischnauncas ch’ein stadas promtas da desister d’ovras hidraulicas. Denter quellas sesanflan la Greina sin intschess dallas vischnauncas da Sumvitg, Lumnezia e Blenio e la Val Frisal sin intschess da Breil. «Quellas regiuns ein restadas cumpleinamein intactas e per gronda part senza influenzas dil carstgaun. Las auas en quels loghens ein adattadas per examinaziuns davart il clima e la biodiversitad», di Timo Rhyner. Suenter la matura al gimnasi a Mustér ha el studegiau biologia dalla mar a Hawai e la fin finala doctorau en biochemia a Turitg. En quei studi eis el seprofundaus en mesiraziuns dil carbon en flums svizzers. La savida recaltgada leu survescha ussa ad el per intercurir auas ellas Alps. Per saver eruir la DNA ein per exempel pelegna, spida, excrements ni restonzas d’in animal miert necessarias.
Biodiversitad e clima
«Il project Alpex che nus havein lantschau va fetg bein aprau era culla filosofia dalla Fundaziun Greina. Nies project davart las auas ellas Alps ei unics, era grazia alla collaboraziun culla Scola politecnica federala Turitg ch’ei predominonta sin quei sectur sin quest mund», declara Timo Rhyner. Special vid quei project seigi ei ch’ins interqueri la DNA ellas auas ed il medem mument era il carbon. «Grazia alla collaboraziun culla scola savein nus registrar nos resultats e cumparegliar quels cun autras regiuns sin quest mund», di Timo Rhyner. Las enconuschientschas ch’ein vegnidas fatgas sin fundament dall’aua recaltgada igl onn vargau – denter auter silla Greina ed ella Val Frisal – porschan indicaziuns davart il clima. «Il carbon ch’ei ell’aua sa vegnir giudicaus fetg exact sin sia vegliadetgna. Quel deriva surtut dils glatschers, el cass dalla Greina dalla scheltira permanenta che liua», constatescha el. Ord quellas enconuschientschas selaschien trer conclusiuns davart il svilup dil clima.
Biaras specias d’animals
L’autra part che survescha a novas enconuschientschas ei quella davart la veta en quellas regiuns. Quei succeda cun examinar la DNA. «Ellas auas havein nus constatau DNA da biaras specias d’animals, per exempel da litgivas, raunas, miurs, muntanialas, differentas specias d’animals cun corns e d’utschals ni era d’uolps e lu era da carstgauns. Cattau silla Greina sco en Val Frisal havein nus era la DNA da lufs e da pors. Schebein igl ei pors da casa ni selvadis ei aunc buc examinau», di Timo Rhyner. Pusseivel seigi ei era che zatgi hagi magliau in sandwich cun carn da salvanoris sper l’aua ed aschia schau curdar enzatgei ell’aua. La DNA vegn eruida en labors dalla Scola politecnica federala Turitg.
Project da plirs onns
«Differentas da quellas specias d’animals, sco per exempel specias da mustgas ni era miurs, ein buns indicaturs davart la qualitad dall’aua. Ina da quellas ei la mustga da crap che nus havein medemamein constatau», declara Timo Rhyner. Per quei motiv duei il project vegnir extendius ils proxims onns era sin autras auas en Svizra: «La finamira ei era flums che vegnan nezegiai en ina fuorma ni l’autra. Lu havein nus datas che san vegnir cumparegliadas cun quellas d’auas intactas.» Las empremas emprovas dall’aua dalla Greina ein vegnidas pridas ella vischinonza dalla punt pendenta silla Greina. Quest onn vul Timo Rhyner recaltgar emprovas d’aua empau pli engiu ella Val Sumvitg, respectivamein dalla vart tessinesa en direcziun Olivone. In’interessanta scoperta ha el era fatg el Bietschtal el cantun Valleis. «Leu dat ei biars miez-miur e miez-utschi. Nus havein la DNA d’ina specia tut speciala, il barbastel ureglia lada. Quei ei ina specia periclitada e protegida en Svizra.»
Sustegn finanzial da pliras varts
Il project dalla Fundaziun Greina en cooperaziun culla Scola politecnica federala Turitg croda sin interess era d’autras organisaziuns. «Il WWF ha dau l’incarica a nus d’intercurir diesch auas da siu project ‹Wasserperlen›. Mo era la Pro Natura ha gia contactau nus per in eventual project», di Timo Rhyner. Finanziaus vegn il project dalla Fundaziun Greina cun contribuziuns da differentas varts, denter auter da fundaziuns sco era da donaturas e donaturs dalla Fundaziun Greina. Decisiva ei per el denton la collaboraziun culla Scola politecnica federala Turitg.
Gust da leger dapli?