Veia digls Pulacs e restaurada par novs zaps

«Sanar igl Pass da Tomül» quegl e sto la devisa davent digls 2018. Suainter otg ons sanar la veia digl Pass da Tomül e la veia sanada vagnida inaugurada igls 18 da fanadur. Igl pass sen 2412 m s. m. culeia Vals a la Val Stussavgia. Da la partida tar quegl project en stos igl Parc natiral Bavregn, igls vaschinadis Vals, Val Stussavgia a Flem ad igl historiograf Cornel Doswald. Par igl historiograf e quegl sto gl’amprem project autonom.

El â antschiet da planisar igl project davent digls 2014. La veia digl pass e betga ple vagnida mantanida suainter igls 1970. C’ella â tanieu bota tut quels ons e parquegl ca la veia digl pass e vagnida biageada or digls Pulacs. Igls schuldos pulacs ân stuieu fugir a la Savunda Gueara mundiala ad en stos internos an Svizra. Durànt que tains –  avànt c’els ân savieu turnar an lur patria – ân els biagieu or veias an diferaintas parts da la Svizra a digl Grischùn. Igl Pass da Tomül co el e oz, dariva da quegl tains. Las lavurs c’igls Pulacs ân fatg – cura c’els earan internos – vez ign ànc bagn. La veia digl pass vean duvrada par cuntànscher l’Alp Tomül ad e ear egna beala senda par viagear ad ir cun velo.

Tgats arceologics

Da tge tains exact ca quella veia datescha e betga documanto. Igl dat diferaintas suposiziùns. Tgats arceologics suponan ca parts digl Pass da Tomül dateschan schizund digl tains preroman. Igl pass culeia Vals an direcziùn ost cun la Val Stussavgia. 

La Val Stussavgia â antocen igl 19avel tschantaner gieu nignas veias pigl trafi. Igls abitànts ân pletost s’oriento viers otras veias ca nizagear igl Pass da Tomül. Ple impurtànt pigls abitànts da la Val Stussavgia e sto Tavellas (Glaspass), igl pass c’â mano igls indigens da la Val Stussavgia a la fiera a Tusàn. Ancunaschaint e ear ca la glieud da la Val Stussavgia e ida sur igl Pez Calandari (Safierberg) an direcziùn da la Valragn.

La muntada digl Pass da Tomül e davantada ple grànda durànt igl tains da la Savunda Gueara mundiala. Igl eara gl’on 1940: 12 000 schuldos ad ufiziers da la Pologna en fugieus. Els earan an la Fràntscha a par evitar da vagnir tgapos digls Tudestgs en el scapos an Svizra. Igl eara greav da catar egn quartier par tala zefra da fugitivs. Ascheia en igls Pulacs stos dapartut an Svizra. Mo tge a quegl da far cun igl Pass da Tomül? Igls internos pulacs ân luvro durànt lur tains an Svizra. Els ân construieu veias a luvro tier igls purs. Blearas veias c’els ân biagieu or en oz ànc ancunaschaintas sco «veias digls Pulacs». Ad egna da quellas veias e ear sto igl Pass da Tomül.

«S’oda tier l’infrastructura turistica»

Davent digls 2014 â igl Cornel Doswald, igl expeart par veias digl trafi historic planiso la sanaziùn. Par el e quegl sto igl amprem project autonom c’el â prieu a màn. Ca las lavurs en ussa fitadas pigl Pass da Tomül e ear par el sto egn suczess parsunal. «A la fegn ve jou – anzemen cun oters voluntaris digl Parc natiral Bavregn a la Fundaziùn svizra da la protecziùn digl ambiaint – savieu gidar cun egn toc da la veia», â el vurdo anavos sen igls otg ons passos.

Las fegnamiras par sanar la veia digl Pass da Tomül en stadas da sirar tut las passaschas historicas da la veia. Las parts c’ân stuieu vagnir construidas da nov, ân igls luvraints fatg sco c’ign vess fatg agl passo. Parve da quegl e’gl sto impurtànt da duvrar material local – igls luvraints ân duvro bleara crapa sper la veia. 

Tanor igl Cornel Doswald e’gl sto impurtànt da mantaner la veia ascheia c’ella sa ear vagnir duvrada agl avagnir. La veia cun 13,2 km e sempla dad ir, a sa vagnir passada durànt egn gi. Schabagn c’igl Pass da Tomül e vagnieu negligieu igls ultims ons, e el vagnieu biagieu or aschi bagn digls Pulacs ca la veia e ànc oz bùna par viagear a duvrar cun igl velo. Las davosas reparaturas segian vagnidas fatgas anturn igls 1970. «Igl Pass da Tomül s’oda tier l’infrastructura turistica digl Grischùn», gliez e igl Cornel Doswald parschuadieu. Sur la veia digl Pass da Tomül e ear l’Alp Tomül cuntanschevla ad ear igl conduct dad òlta tensiùn da las Ovras electricas Zevreila e cuntanschevla sur quella veia. Igl expeart par veias historicas e schizund digl meni: «Parve da quegl e’gl sto randevel da restaurar igl Pass da Tomül».

Tgossas ca restan egn misteri

Igl project actual e ieu a fegn. La veia digl Pass da Tomül sto ear agl futur puspe vagnir mantanida. La veia e ear vagnida sanada par conservar la lavur digl Pulacs. Ansasez e igl Pass da Tomül unic, parquegl c’igl dat pocas veias c’en vagnidas biageadas or aschi bagn sco quella.

Igl standard da la veia ca magna sur igl Pass da Tomül e bùn a s’oda tier las ple impurtàntas veias da suma agl cantùn Grischùn. Schabagn c’igl dat ear otras veias cun egna bùna substànza tras igl cantùn Grischùn: Igl Cornel Doswald â do egn peer exaimpels, sco la veia viglia an la Val d’Avras near la veia da suma medievala a Spleia.

Igl Cornel Doswald e sto interesso da la preistorgia da la veia digls Pulacs segl Pass da Tomül. Numnadameing sen la vart da la Val Stussavgia. El â managieu: «Jou ancanusch fastezs d’egna veia c’e stada là avànt la veia. Egna pintga senda c’exista betga sen egna tgarta geografica».

Egn’otra tgossa c’el savess bugent e tgi c’â – agl passo – planiso la veia digls Pulacs. E quegl sto egn project d’earver las alps c’e betga vagnieu realiso? E la veia vagnida planisada digls inschigniers da l’armada? Near ân igls directurs da biagear –  c’en stos là durànt la Savunda Gueara mundiala – dezidieu igl dacurs da la veia?

Sen tut quellas amparadas â ear igl Cornel Doswald betga cato raspostas. Anqualas tgossas vignan a rastar egn misteri.