1200 ons istorgia uschè dastrusch sco mai
Bainbod e davo 13 ons termineschan las lavurs da restoraziun acribicas vi dals frescos da las apsidas da la baselgia da la Clostra Son Jon a Müstair. E fin cha quai es il cas, as poja surgnir ün’invista particulara in ün patrimoni mundial unic. Per pudair insomma realisar quistas lavurs sun las apsidas nempe gnüdas pakettadas aint davo man in üna puntinada. Quella nu pussibiltescha be la restoraziun sco tala, dimpersè eir gitas guidadas per pudair contemplar ils frescos antics uschè dastrusch sco chi tils nu’s vezzarà mai plü.
Ils ögls dad Ulrich Veith glüschan ad ün glüschir chaminond intuorn sülla puntinada ingio cha las ultimas lavurs da restoraziun vi dals frescos da l’apsida principala illa baselgia da la Clostra Son Jon a Müstair han lö pel mumaint. Il plaschair pro’l manader da gestiun da la fundaziun da la clostra es nempe grond. Per üna, da pudair contemplar ils frescos antics amo per pacs mais talmaing dastrusch e da l’otra vart, da pudair finalmaing terminar las lavurs da restoraziun, ed uschea surdar la baselgia darcheu inavo i’ls mans da las muongias.
«Per mai persunalmaing es quist ün mumaint fich important», manaja Ulrich Veith tuot inchantà ed agiundscha: «Daspö 13 ons es quista restoraziun ün dals plü importants progets cha la fundaziun ha sustgnü. Nus vain occupà dürant plüs ons la part la plü importanta per las muongias ed uossa es rivà il temp, ingio cha la baselgia das-cha simplamaing darcheu esser baselgia.»
Patrimoni cultural unic
A prüma vista bod na da s’inaccordscher, es daspö il 2018 l’apsida principala da la baselgia da la Clostra Son Jon a Müstair bain pakettada aint in üna puntinada. Dürant ils ultims ons es quia gnü restorà tanter oter ün dals plü importants frescos illa clostra: Üna scena our da l’istorgia da Jon Battista, dal qual la clostra – chi’d es passa 1200 ons veglia – ha surgni seis nom.
Uschè bleras scenas da fresco mantgnüdas our da l’ottavel e dudeschavel tschientiner sun unicas sün tuot il muond ed il motiv principal cha la clostra es insomma dvantada patrimoni mundial da l’Unesco. E cha quists frescos hajan uossa pudü gnir restorats cun uschè blera premura ed in quista ota qualità, nu s’inclegia da sai stess, accentuescha Ulrich Veith plünavant contemplond mincha jada darcheu cun bocca averta ils frescos. «Da verer davo tants tschientiners las culurs amo adüna uschè intensivas e bain mantgnüdas, quai am fascinescha adüna darcheu.»
«Da verer davo tants tschientiners las culurs amo adüna uschè intensivas e bain mantgnüdas, quai am fascinescha adüna darcheu.»
Ulrich Veith, mainagestiun fundaziun Pro Kloster St. Johann
Üna lavur chi fascinescha
13 ons ha uossa dürà la restoraziun ed a la fin da quist on – e davo investiziuns da passa 3,5 milliuns francs – dessan las lavurs esser finalmaing a fin. Üna gronda part da la lavur dürant i’l decuors da quist ultim decenni es statta dad allontanar l’ultima restoraziun dals ons 50. Dürant quel temp d’eira üsit da pitturar suraint tuot quellas parts da la raboccadüra chi d’eiran sblachidas obain as vaivan distachadas cun l’ir dal temp. Hozindi nu’s faja quai plü. L’original as lascha esser original e quellas parts chi sun vödas, as pittura hozindi be amo leiv cun üna simila culur sco il contuorn.
Ün chi ha accumpagnà las lavurs daspö il cumanzamaint es Simon Berger. Ils prüms duos ons sco respunsabel pel fabricat sül lö ed uossa illa funcziun da manader da la Chüra da monumaints chantunala. Eir el guarda inavo plain plaschair sün quists ultims 13 ons e manaja dürant ün’intervista per telefon: «Meis highlight persunal es sgüra la restoraziun da l’apsida principala. Schi’s sta suot il vout e schi’s po verer a Gesu Crist quasi directamaing i’ls ögls e laschar reviver 1200 ons istorgia, schi es quai sgüra alch dal plü special chi’s po insomma passantar. Ed our dal püt da vista scientific haja dat bleras nouvas scuvertas per nus.»
Nouvas cugnuschentschas
Sco per exaimpel nouvas cugnuschentschas davart la metodica, l’andamaint e la tecnica co cha’ls frescos sun sun insomma gnüts elavurats. O lura s’haja pudü constatar vi da la müraglia la plü veglia cha’l temp tanter la construcziun da la baselgia e la realisaziun dals frescos es bler plü cuort co oriundamaing suppuonü. Ils scienziats han adüna cret cha quista fasa haja dürà raduond 60 ons – uossa as suppuona cha’ls frescos sajan gnüts realisats fingià davo raduond 30 ons. Quai pervia chi s’ha chattà relativmaing pacas particlas da merda sün quista prüma vetta da müraglia.
Ed apunta ün’ulteriura cugnuschentscha es il fat cha dürant l’ultima restoraziun i’ls ons 50 esa gnü pitturà magara bler suraint e cha las parts sainza culur sun per part eir gnüdas interpretadas a möd sbaglià. Però cha güsta quist’ultima scuverta haja eir ün zich da chefar cul gir dal temp, relativescha Simon Berger plünavant. Cha la tecnica ed eir l’incletta per la lavur da restoraziun s’haja sviluppada cuntinuadamaing, e quai dafatta dürant ils ultims 13 ons. Uschea s’haja dürant quist’ultima etappa per exaimpel pudü trar a nüz l’agüd d’ün laser chi’d es bun da disfar vettas sül micromillimeter precis.
Inavo sülla puntinada conclüda Ulrich Veith ün zich riond cha las lavurs vi dad ün tal monumaint nu sajan mai propcha serradas giò tuottafat. Però cha la puntinada gnia demontada intuorn november e cha lura nu sajan – almain na per ils prossems ons – previssas plü ingünas lavurs plü grondas. Cha uossa saja la lezcha pustüt üna jada quella dad analisar e documentar scientificamaing tuot las nouvas cugnuschentschas, forsa dafatta cun üna publicaziun ed apunta il plü important: Laschar la baselgia simplamaing darcheu esser baselgia.
Gust da leger dapli?