«Il capricorn es fich fascinant, ma que sun otras bes-chas eir»

Flurin Filli lavura aint il chastè Planta von Wildenberg a Zernez, inua cha l’administraziun dal Parc Naziunel Svizzer (PNS) ho sieus büros. Il scienzio ho edieu quists dis sia prüm’ouvra populera. Il listess mais es el gnieu elet scu pü ot chatscheder da la Svizra. Na be per cas, scu ch’el quinta a la FMR. Cun la publicaziun da la monografia dal capricorn vo Flurin Filli in pensiun quista sted e piglia alura in mera prossems progets, scu apunto eir il presidi dals chatscheders.

Il pü ot chatscheder es ün expert da capricorns

Scu scienzio ho Flurin Filli, oriund da Scuol, già scrit bgers artichels academics. El ho però uossa edieu sia prüm’ouvra populera, il cudesch «Der Steinbock: Leben auf schmalem Grat». Ma perche precis quista bes-cha? – «Eau nu d’he gieu svess l’ideja, que es steda la chesa editura chi m’ho dumando.» Ch’el hegia già fat sia dissertaziun sur dals capricorns e lavuro aint il PNS cun sulvaschina dad ungla sfessa. Daspö decennis dunque s’occupa el eir da capricorns. E cha giuvens scienzios chi sun al cumanzamaint da lur vita professiunela sajan «suot squitsch da publicher texts scientifics», uschè cha nun hegian temp per publicaziuns da quist gener.

Düraunt il stüdi ho Flurin Filli imprais a cugnuoscher a Robert F. Schloeth, chi d’eira da quel temp il directur dal PNS. Quel ho aviert al biolog «il spiert, chi d’eira ün agüd per lavurer pü tard i’l PNS. Il Parc es üna filosofia da protecziun da natüra: dad excluder l’umaun.» E ch’ün’otra pussibilited da proteger la natüra saja ün’ütilisaziun perdüraivla. E per el es que cler, cha «la chatscha, scu ch’ella vain fatta in Svizra, es ün’ütilisaziun perdüraivla». Uschè nun es que neir na üna cuntradicziun cha’l pü ot chatscheder es eir ingascho daspö decennis pel PNS. «Aint il Parc as surlascha la natüra a se svess e dadourvart la’s po que ütiliser», declera’l. Dad avair ün spazi na ütiliso saja impustüt da granda valur per la scienza. E cha detta eir «botanikers chi mangian salata», disch el riand.

S-chatscher la mort

A nu saja neir na sto üna dumanda per el persunelmaing cu fer la punt traunter ils duos ingaschamaints – biolog e chatscheder. Ma el s’ho schont dumando: «Suni capabel da schluppetter üna bes-cha ch’eau perscrutesch normelmaing?» Ed el disch: «Insè es la resposta fich simpla: Mieu bapsegner e mia nona vaivan chevras e nus savaivan: üna vouta las mangiains nus.» Cha hozindi vegna viepü «exclusa la mort da nossa vita» e cha per el saja ün möd da viver «culs peis giò per terra» eir cha nun as zuppainta cha la mort tuocha tiers. El manzuna ils agnels chi aunz Pasqua pasculeschan pachific sül pro e cha bgers da quels vegnan alura purtos tal bacher e servieus scu «cotletta da Pasqua – be que cha capita traunteraint, que nu vuless vzair üngün». Que es ün dals svilups chi daun in ögl al chatscheder paschiuno. Oters svilups ch’el vezza sun pütost da sort tecnica – eir tar la chatscha.

Dal svilup digitel

Tenor Flurin Filli es nempe tuot gnieu pü tecnic. Cha per exaimpel pü bod as «vzaiva ün a l’oter sülla chamanna da chatscha e’s udiva chi chi ho clappo che ed inua.». E cha hoz giaja tuot sur las medias socielas. «A vo a perder bger, impustüt ils contacts persunels. Pü bod as inscuntraiva e discurriva.» Ed alura al pera eir cha «da pü bod d’eira dumando dapü misteraunza, eir per ir a chatscha» e cha ad el plescha pütost quel möd da viver «simpel scu da pü bod».

Observer sulvaschina our dal büro

Cha la digitalisaziun hegia müdo eir bger illa scienza – per l’observaziun da sulvaschina. Scu biolog da sulvaschina e per perscruter sun ils mezs tecnics dad hoz natürelmaing indispensabels. «Dals ans 1960/70 as stuvaiva auncha ir oura aint illa natüra ad observer e noter a maun per marker tschiervs», disch Flurin Filli. Cha’s vzaiva be tschiervs sün relativmaing cuorta distanza. Culs emettuors da VHF alura as vzaiva zieva già la sulvaschina intuorn ün tschert radius. Hozindi però as survegna tramiss infurmaziuns mincha 5-10 minuts – que as po guarder tiers «live» cu ch’ün tschierv as mouva tres il god – our dal büro. Ch’el observa eir cha’ls scienzios giuvens sajan tecnicamaing pel solit top, ma cha mauncha l’experienza da la lavur champestra. Scha giuvens scienzios haun alura resultats, nu sapchan quels güdicher dalum, scha quels faun propi sen, perche ch’els «nu sun adüsos dad observer».

Scu biolog müda el eir consciaintamaing aint il «oter muond»: Sch’el vo a chatscha, alura lascha’l in büro ils mezs tecnics. Ch’el hegia üna grand experienza dad observaziun da sulvaschina ch’el drouva per la chatscha, ma ch’el tira ün strich traunter quels duos muonds. El nu vuless brichafat na savair da sieus collegas, scha tröps da sulvaschina cun emettuors sajan in vicinanza da sieu lö da chatscha. Ch’el saja schont ragiundschibel per telefonin per cas urgiaints, ma uschigliö vuless el «ir a chatscha scu cha’s faiva da pü bod».

Cu cha’l luf strapatscha il sistem politic

Illas medias vain pel mumaint discurrieu bger da la convivenza da bes-chas rapazas e dals umauns. Pel biolog es que cler cha’l cumportamaint da la sulvaschina as müda. Eir per chatscheders vain que pü difficil cullas bes-chas rapazas, perche cha la sulvaschina es pü precauta, ch’ella piglia oters truochs e nun es pü visibla scu üsito la saira e la bunura.

Per ün chatscheder es la chatscha perque pü difficila. Pel PNS sajan las sfidas tuot otras: «Ils lufs nu’s tegnan vi dals cunfins, quel problem vaivans eir culs tschiervs.» Il punct saja da tschercher soluziuns, cha’l sistem per fer quelo saja però memma plaun pel luf. Perque disch Flurin Filli: «Il luf strapatscha il sistem politic. Ils politikers sun adüna duos pass davous il luf.» Quella bes-cha saja capabla da conviver culs umauns dafatta in lös urbans. Ün collega da Flurin Filli hegia fat telemetria da lufs in Rumania e vis cha vaun aint ed our da citeds, e que lung la via. Pü cu facil crajaiva la glieud il prüm «cha que sajan chauns sulvedis».

A la dumanda davart prievels in connex cullas bes-chas rapazas, disch il biolog cha’l luf saja «ün factur da nouva intschertezza», ma cha la prubabilited cha capita qualchosa saja pitschna.

Che udins scu prossem da Flurin Filli?

Üna monografia dal luf nu vuless Flurin Filli però scriver scu prossem, eir sch’el vess temp a partir da la fin d’avuost 2026, cur ch’el vo in pensiun: «Lo nu d’he eau da contribuir qualchosa.» Cha que detta avuonda cudeschs ed experts da lufs. Però üna monografia da chamuotschs già cumanzeda, quella vuless el eir auncha finir a partir da quist utuon. Insomma saja sieu chalender auncha plain quist an cun progets da cussagliaziun.

Ma il prüm e fras-ch our da stampa es sieu cudesch dal capricorn. E scu quel – süllas crastas da las muntagnas – as mouva eir Flurin Filli «traunter ils muonds»: quel da la biologia e protecziun da la natüra e quel da la chatscha. Duos muonds chi nu’s cuntradeschan tenor el, ma chi s’accordan bain.