Ina doctoranda va alla tscherca da neiv en Surselva

Scriver ina dissertaziun – quei ei la cruna dalla carriera academica. Duront biars onns eis ei da tener la dira cun paga mudesta. Persuenter astg’ins scriver ina lavur davart ina tematica interessanta – ed alla fin, sche tut va bein, senumnar «docter» ni «doctoressa».

L’etnologa Kiah Lian Rutz da Turitg (32) va quella via. En sia «diss», ch’ella ha entschiet igl onn 2022 alla Universitad da Turitg, sefatschenta ella dad ina tematica che para buca fetg evidenta per ella: la Surselva. Ella ha negins parents sursilvans ed ei carschida si el marcau dalla Limmat Turitg. «La schelta para forsa empau speciala», di ella per züritüütsch, «mo atgnamein eis ei tut logic.» La FMR ha entupau ella in suentermiezgi da gronda calira ella biblioteca digl «Alter Botanischer Garten» a Turitg. E duront beiber in migiel aua ha ella raquintau da sia lavur.

La rolla da la neiv en Surselva

Duront il studi da bachelor ha ella intercuretg la muntada culturala da sistems d’aua egl imperi roman. Ed uss interquera ella la materia «neiv», in auter stadi d’agregat dall’aua. «E quei ei atgnamein schon la colligiaziun: La Surselva ei ina regiun fermamein focussada silla neiv, silmeins entochen oz.»

Tgei rolla ha la neiv ord vesta culturala, economica, politica e sociala en Surselva? E tgei schabegia, sche quella vess da svanir? Varga 50 persunas ha Kiah Lian Rutz dumandau. Purs, luvreras da vischnaunca, persunas dil fatg dil turissem, glieud dil marketing, selviculturs, ex-schurnalistas, scienziai dil clima ed ina massa auters. Duront circa dus onns ha ella regularmein pernottau a Sumvitg tier Sep e Barbara Candinas. «Quei ei stau flot. Els han mess a disposiziun ina combra.» Sias retschercas ha ella fatg en Val Medel, en Lumnezia, a Sedrun, Glion, Sursaissa, Flem – sper runals, en stallas, uauls e si d’alp.

Stuschar Nadal per quater jamnas

«Il pensum dalla etnologa ei d’observar e tedlar, senza valetar», di ella suenter in sitg aua, ed entscheiva a raquintar da sia perscrutaziun: «Per biars tschentaners ei la neiv stada in element che ha isolau la Surselva. Ils meins d’unviern eran ruasseivels per l’agricultura, la fuorma d’economia principala. Oz ei quei il cuntrari.» La neiv seigi ussa cul turissem il capital central dalla regiun. «Igl entir ritmus digl onn seconcentrescha silla neiv.» Quella maunchi denton schon oz per part, ni ch’ella crodi buc igl endretg mument, cura che la glieud vess vacanzas. «In scienziau digl Institut da neiv e lavinas SLF a Tavau ha proponiu en in tun miez-serius: ‹Il pli sempel fussi da stuschar las vacanzas da Nadal per quater jamnas›.»

Temperaturas dattan da patertgar

Kiah Lian Rutz ha era vuliu saver, tgei recepts ch’ei dat per tener sidretg in sistem d’economia en pitgiras. «Ei para dad esser clar per biars turistichers, ch’igl ei semplamein da producir dapli neiv artificiala. Mo quei drova era puspei aua che maunca lu enzanua auter.»

Purs sursilvans sentan era la midada, sco quei ch’ella ha enderschiu en discuors cun ils purs Silvan Caduff, Gion Candinas ed auters. «Tuts han fatg semegliontas observaziuns: Ei bischa schon aunc, mo il problem ei che la neiv liua bia pli spert pervia dallas temperaturas.» Las vaccas sespostan tut tenor la carschen dil pastg enviers ils aults, emprem si mises, lura sill’alp. Mo sche la neiv liua pervia dallas pli aultas temperaturas sin tut las altezias il medem mument, lu vegn il terren dapertut schetgs il medem mument. Propi ina sligiaziun hagi negin dils interrogai: «Nus essan gie schon daditg disai vida grevas cundiziuns», hagi in pur detg ad ella.

«Ei va adina per l’aua»

«Ei va adina per l’aua», resumescha Kiah Lian Rutz. «Neginas dallas persunas ch’jeu vai entupau snega quella problematica dall’aua e dalla midada dil clima», di ella. E tuttina muossien ils resultats da votaziuns naziunalas che la glieud dallas vischnauncas sursilvanas voteschi pil pli encunter dapli mesiras per proteger il clima. «Quei ei atgnamein paradox», aschia la doctoranda.

Kiah Lian Rutz ei fetg engrazieivla per las bunas intervestas scientificas ch’ella ha astgau far. «Nus essan leds, sch’enzatgi teidla tier a nus», hagien pliras persunas detg ad ella.

Alla fin dil discurs egl iert botanic amiez Turitg ei il migiel aua sin meisa bunamein vits – quasi simbolicamein per l’aua ni la neiv che maunca empau dapertut sil mund, buca mo en Surselva. Kiah Lian Rutz beiba aunc in tec e gi: «Senz’aua va nuot.» Era buc in doctorat.