Igl tschissùn cularin â samusso a Farera

Igl tschissùn cularin e turno. Agl rom da la tematica «biodiversitad» digls parcs natirals digl Grischùn – durànt igl fanadur ad igl avust – â igl Parc natiral Bavregn parquegl organiso la preschantaziùn davart quegl utschi. Igl Fabian Freuler – directur natira, cuntrada a survetsch da lavurs – â contacto igl Kevin Gugelmann. El e igl guardasalvaschegna  da la Mantogna a fa egna scolaziùn d’ornitologeia. Ascheia e el vagnieu a preschantar igl tschissùn cularin. Igl program da la sonda passada an l’ustreia Alpenrose a Farera â atratg anturn 35 parsùnas.

«A Farera en igls ple blears tschissùns»

Schon l’unviern passo â igl Fabian Freuler digl Parc natiral Bavregn samess landervei d’organisar igl program par igls gis da la biodiversitad. El â peia dezidieu d’organisar egn expeart par preschantar igl tschissùn cularin.

Anturn 35 parsùnas en stadas interessadas a tarlar da quegl grànd utschi. Igl Fabian Freuler digl Parc natiral Bavregn â – avànt ca la preschantaziùn digl Kevin Gugelmann â antschiet – stuieu raquintar cun egn surir: «Cura ca jou ve organiso la preschantaziùn ve jou studagieu noua ca jou dess far ella. Alura e vagnieu andamaint a mei, igls ple blears tschissùns en durànt lur tains agl Grischùn a Farera. Mo noua en els oz – ad ear sto las davosas duas eandas? – A Spleia».

«Gl’antier tgieu plagn plemas fegnas»

Durànt 30 minutas preschantaziùn â igl publicum amprieu d’ancanuscher l’istorgia a fatgs digl tschissùn cularin. Igl Kevin Gugelmann â preschanto igl utschi ca pesa trànter 6 antocen 11 kilos. Ear la largeztga da las alas e impressiunànta: Quella â egn minimum da 2,40 meters a sa ear easser lùnga antocen 2,80 meters. Igls utscheals san davantar 40 ons.

«Tge c’e captivànt e c’igl tgieu vez’or vid, mo quegl e betga ascheia. Gl’antier tgieu e plagn plemas fegnas», â igl Kevin Gugelmann explitgieu la cumparsa digl utschi. Igls tschissùns cularins c’en agl Grischùn en sgulos agl marz da la Fràntscha an Svizra. «Tut quels tschissùns cularins en quasi ledis», â igl Kevin Gugelmann raquinto anavànt. Tut igls tschissùns cularins ca sgolan agl Grischùn en quels utscheals ca cuvan betg or. Els rivan qua agl marz a statan antocen agl atùn trànter october a november. An la Fràntscha e quegl schiglioc la cuadira a parve da quegl en igls utscheals ca statan qua «ledis».

Igl tschissùn cularin e turno

Igl tschissùn cularin e egn’atgna spezia da tschissùns. Dantànt sgola mintgatànt ear igl tschissùn barbet an la Val Farera. «Sch’ign veza me la silueta agl sulegl, e’gl greav da disfranztgear tge spezia da tschissùn c’igl e», â ear igl Kevin Gugelmann managieu. Tuts dus tschissùns samagliagn l’egn a l’oter an largeztga. Mo egn tschissùn barbet e pletost egn solitari agl cuntrari digl tschissùn cularin ca sgola an grupas ple gràndas.

Davart l’istorgia digl tschissùn cularin â igl Kevin Gugelmann ear savieu infurmar. Durànt igl tains antic en â’gl do pocs tschissùns cularins an la regiùn. Igls utscheals en adigna schon stos disos da sgular sur igls cunfegns digl gòld anor. Mo agl tains antic e qua sto blear gòld a poc carstgàns a biestga. Cun la runcada agl tains medieval â la populaziùn digls tschissùns cularins alura cuntanschieu lur diembers maximals an l’Europa Zentrala. Durànt igl 19avel ad igl 20avel tschantaner en igls diembers digls utscheals puspe vagnieus redutgieus. La tgatscha digls mamifers magliatgarn e vagnida ple grànda ad igls carstgàns ân ear schminuieu igls tschissùns cularins. Davent igls 1980 en igls utscheals puspe vagnieus recolonisos. Mo agl Grischùn e igl tschissùn cularin avànt igls 2000 me vagnieu vieu quater geadas. Davent digls 2010 e igl utschi alura vagnieu observo agl Grischùn mintg’on a la populaziùn ca riva da la Fràntscha a prieu vetier.

Maglia egn kilo an minuta

Ear davart lur nutrimaint â igl Kevin Gugelmann infurmo. Igl tschissùn cularin tgata sia tschavera pletost an las alps sen egn pro aviert. Cunquegl c’els sgolan sen egn òlteztga da 2000 antocen 4000 meli meters ân els egna vasida extraordinaria. Cura c’egn digls utscheals veza egn cadaver antscheva quegl a sasbassar. «Quegl vezan alura igls sieus colegas», â igl Kevin Gugelmann raquinto da lur dapurtamaint. Quegl animal c’â la fom ple grànda dastga antschever da magliear. Igl Kevin Gugelmann â anavànt raschuno da lur manieras da magliear: «Igl tschissùn cularin maglia egna massa.» Durànt egna minuta sa igl utschi magliear egn antier kilo. Mo sa alura ear star sainza nutrimaint par gearmains quater eandas.

Igls cadavers c’els maglian en savens egn rest digls mamifers magliatgarn near animals c’en cupitgieus giou d’egn grep. Sez mazan igls tschissùns cularins nigns animals. Quegl e par igls utscheals ear nunpussevel. Lur pes en par ir a pe a betga fatgs par tschifar. Par saver magliear igl cadaver dovran els adigna egna rusna, schiglioc rivan els betga ved igl animal. «Igls tschissùns cularins fan ear nignas atatgas simuladas sen animals», â igl Kevin Gugelmann sclarieu. Igls utscheals ân blear azid digl magùn a s’odan cunquegl tier igls pocs animals ca san magliear igl trat da la schmielza – sainza transferir malzognas, parquegl c’igl azid digl magùn dasfa tut.

Els en a Spleia

Tutegna ca las schànzas da ver igl tschissùn cularin en stadas pintgas, en tut las audituras ad igls auditurs digl referat ieus egn toc a pe suainter la part teoretica. Cugl spievel dubel ân els vurdo anviers igl Pez la Mazza a la Val Sterlera. Quegl gi en igl Fabian Freuler ad igl Kevin Gugelmann anzuma betga stos parschuadieus c’ign vezi igls tschissùns cularins. Schabagn c’igls utscheals en vagieus vieus savens anturn Farera â igl Fabian Freuler sen egna pagina d’internet observo c’igls tschissùns cularins en sgulos a Spleia las duas eandas passadas.

Mo cun egn’eada â anzatgi digl publicum clamo: «Jou vez anzatge!» Tut an tut ân samusso sis tschissùns cularins trànter igl Pez la Mazza a la Val Sterlera, egna grànda furtuna par tut quels c’en stos preschaints.