La tristezia dils fargliuns
Affons-steila numnan ins ils pigns che mieran aunc avon la naschientscha – ni duront ni cuort suenter. Nadia Schütz da Falera ei la sora d’in affon-steila. Ella ei sefatschentada en sia lavur da matura cun la malencurada dils fargliuns.
La legria ei gronda. Gleiti nescha in pop. Ils fargliuns fan plans tgei ch’els savessen far tut cun la nova sora ni cul niev frar. E lu capeta ei – il pop miera aunc duront la gravidonza. Co mummas e babs san elavurar ina tala sperdita, da gliez datti bia cudischs. Mo tgei eisi culs fargliuns dils affons-steila?
Sco lavur da matura ha Nadia Schütz (19) scret e malegiau in muossavia. Quel sedrezza en ina emprema part als fargliuns ed en ina secunda part als geniturs che survegnan tips co secuntener visavi lur affons e co discuorer cun els. Il muossavia ei concepius sco cudisch biling cul tetel «Nus havein mai saviu termagliar ensemen – in cudisch per l’entira famiglia d’in affon-steila».
Il zercladur ei Nadia Schütz da Falera vegnida undrada dil cantun per sia lavur da matura. Ella ei stada ina da treis maturandas da la Scola cantunala che han retschiert in premi per lavurs en connex cun la plurilinguitad dil Grischun.
Il natalezi d’in frar miert
Noa astga gidar il bab da drizzar en la combra cun il letg, Fiona semtga cun la mumma il resti pil pop che vegn prest sil mund. Aschia entscheiva la historia che Nadia Schütz ha scret per affons pigns. Suenter ina controlla tier la miedia tuornan ils geniturs tut trests a casa e raquentan ch’il pop seigi morts. Fiona capescha buca tgei che quei munta e Noa ei vilaus. Il bab declara ch’il pop vegni buca a semuentar ni arver ils egls, sch’el nescha. Tuttina fetschi el part dalla famiglia.
Il mument forsa pli impressiunont en la historia vegn descrets aschia: «In pèr dis pli tard visetan Noa e Fiona lur mumma el spital, nua che lezza ha parturiu lur frar. Els prendan cun els il vischi ch’els havevan decorau plein colurs ed era empau resti pil pop. Ils geniturs menziunan ch’il pop hagi num Curdin. Ensemen cul bab e la mumma train els en resti, fan si cavels ed enzuglian Curdin en ina cozza. La fin mettan els el en il vischi da lenn. Fiona metta siu uorset els mauns da Curdin, per ch’el seigi mai persuls.»
Quei ei buca la fin. Curdin resta era suenter la sepultura part dalla famiglia. Noa e Fiona envidan a casa adina ina candeila sch’els patratgan vi dad el e suenter in onn festiveschan els siu natalezi. Cun in ballun ch’els lain sgular viers tschiel salidan els il frar.
Buca zuppentar la tristezia
Ferton che l’emprema part dil muossavia raquenta co fargliuns san vegnir a frida cun la mort d’in affon-steila, sa drezza la secunda part als geniturs. Il tema ei buca il cordoli da bab e mumma, mobein co lezs san gidar lur affons.
«Ins ei malsegirs, sch’ins dueigi insumma involver ils affons en la mort da lur fargliun ni zuppentar quei tema dad els», scriva Nadia Schütz. Ils affons percorschien denton ch’ils geniturs seigien trests e ch’enzatgei constetti buca. Aschia seigi ei meglier da discuorer beinspert cun els.
Quei levgeschi, pertgei sch’ils affons sappien da la mort dil fargliun, astgien era ils geniturs mussar l’atgna malencurada. La maturanda dat cussegls tgei ch’ins savess dir. Suenter seigi ei bien da schar tschentar sez damondas ils affons, pertgei els damondien per regla mo ton sco els possien supportar.
Impurtont seigi era dad involver ils affons el prender cumiau, dad introducir rituals per seregurdar agl affon-steila e dad acceptar che mintga fargliun hagi sia atgna moda e maniera dad esser trests.
Forsa datti in cudisch stampau
Ils texts ein screts en sursilvan, rumantsch grischun e tudestg. La historia per affons ei illustrada cun aquarels. Il muossavia fuss pronts da cumparer sco cudisch. Nadia Schütz ha inoltrau la lavur ad ina casa editura. Per il mument eisi aunc buca clar, sch’il cudisch vegn publicaus.
Sper il muossavia ha la maturanda aunc scret ina part teoretica per sia lavur da matura. Ella seigi sezza ina sora d’in affon-steila ed hagi piars in frar avon ch’ella hagi saviu emprender d’enconuscher el, scriva Nadia Schütz ell’introducziun. «Tuttina era el adina nies frar pign.»
«Miu cudisch duei gie esser in agid»
Il zercladur ha ella festivau la matura cun ses conscolars e sias conscolaras. Uss lavura Nadia Schütz (19) ella Almagellerhütte, ina camona digl SAC sin 2894 meters el Valleis. Denter gidar en cuschina, survir e far combras ha ella priu peda per rispunder al telefon entginas damondas sur da siu cudisch davart affons-steila.
FMR: La mort d’in affon aunc buca naschius ei in tema che smacca. La historia d’affons che ti has scret para denton leva. Co ei quei reussiu?
Nadia Schütz: La historia sedrezza ad affons da dus tochen sis onns. Igl ei stau per mei fetg impurtont ch’els capeschien tut. Jeu hai legiu auters cudischs d’affons per mirar, co scrivan ins ina historia en in sempel lungatg. Jeu hai lu duvrau sempels plaids, fatg construcziuns cuortas e descret tgei che capeta el mintgadi, sch’in affon-steila miera.
Eisi stau grev dad anflar las dretgas formulaziuns?
Gl’emprem eisi stau grev dad anflar propi ils plaids ch’ein adattai per ils affons. Per la part che sedrezza als geniturs hai jeu lu saviu duvrar plaids dil fatg pli cumplicai.
Tgei ein stadas las sfidas en quella secunda part per ils geniturs?
En miu emprem sboz hai jeu scret bia memia direct, ch’ins duess far quei e lu tschei. Quai ha buca plaschiu a mi. Ei tunava sco in camond. Jeu hai lu surluvrau ei ed encuretg per exempel auters verbs, aschia ch’ei tuna sco cussegls e buca sco camonds. Miu cudisch duei gie esser in agid che muossa tgei pusseivladads ch’ei dat e buca in camond tgei ch’igl ei da far.
La part per ils affons has ti illustrau cun passa in tozzel maletgs. Co has ti fatg quels?
Per mei eisi stau clar ch’jeu vi malegiar cun colurs d’aquarel. Cun quellas colurs san ins far maletgs pli fins. Jeu hai gl’emprem fatg skizzas pli pintgas cun rispli ed il davos malegiau ils gronds maletgs en colur.
Tgei ein tes plans per gl’avegnir?
Uss fetsch jeu gl’emprem in onn denteren. Lu hai jeu el senn da far la Scola auta da pedagogia per daventar mussadra da scoletta e scolasta primara.
Annotaziun: Schebein il cudisch «Nus havein mai saviu termagliar ensemen» cumpara en fuorma stampada, sedecida tenor Nadia Schütz las proximas jamnas.
Gust da leger dapli?