L’archeologa da Susch
La promotura d’art ed affarista polaca Grażyna Kulczyk ha s-chaffi cul Muzeum Susch ün’instituziun d’art extraordinaria. Lontana dals centers d’art, i’ls mürs d’üna veglia clostra e bieraria, esa forsa eir ün’idea bod ün zich narra – ma in mincha cas üna consequenta. Cul Muzeum Susch perseguitescha Grażyna Kulczyk sainza sensaziun üna missiun unica: Da perscrutar e preschantar artistas contemporanas chi nun han amo surgni l’attenziun e recugnuschentscha ch’ellas meritessan.
«Schi grataja alch chi nu d’eira evidaint o ch’ingün nun ha amo provà, lura es la satisfacziun tant plü gronda.» Quai disch Grażyna Kulczyk chi ha fuondà il Muzeum Susch. Quist’instituziun uschè insolita, na be per ün cumünet engiadinais, ma insè per la scena d’art.
Cha’l ris-ch haja adüna accumpagnà ad ella, disch la duonna chi’d es davo la fin da l’Uniun sovietica dvantada l’impressaria polaca cul plü grond success. E ch’eir quist proget a Susch porta ün tschert ris-ch, disch’la. «I nu d’eira sgür cha quai dvainta ün success, cha la glieud riva eir quia – in quist’instituziun lontana dals centers.»
Travasch vi Surpunt
Intant rivan equipas da televisiun, visitadurs nöbels fin extravagants e las vaschinas chi passan di per di speravia. Cur cha’l Muzeum Susch preschainta üna nouva exposiziun, chatta üna fuolla da glieud solita ed insolita la via a Susch. Glieud eir chi nu s’inscuntress plü co facil mai in ün oter lö co quia.
In ün mumaint as vezza a Grażyna Kulczyk in üna baderlada cun signuras pensiunadas da la regiun. I discutan amicabelmaing, cun fragmaints da tudais-ch e rumantsch, cun gests e mimica. Pac avant staiv’la i’l auditori dal museum davant ün tröp da schurnalistas e schurnalists talians e referiva davart l’exposiziun actuala e’l Muzeum. Ed i’l prossem mumaint discut’la cun sias collavuraturas e la curatura ultims detagls davart l’exposiziun.
I regna travasch vi Surpunt cur chi ha lö üna vernissascha, là ingio chi’s po uschigliö inscuntrar art contemporana da möd plü calm co i’ls tipics centers d’art, plü intim e plü persunal.
Ün «archiv rebel»
«Las ouvras da las artistas cha nus preschantain quia nu sun pel plü accessiblas uschè simpel», disch Grażyna Kulczyk, «perquai chi’s tratta d’artistas invlidadas, malvissas o refüsadas.» Cul Muzeum voul ella dar a quellas artistas üna plattafuorma. L’attenziun ch’ellas vessan vairamaing merità, ma nun han mai surgni.
L’exposiziun actuala as dedichescha a Mariuccia Secol. Cun 97 ons survain l’artista taliana per la prüma jada üna retrospectiva cumplessiva da sia lavur i’ls ultims set decennis. Süllas plackettas sper las ouvras expostas sta pel plü: «Cun permiss da la famiglia da l’artista». Ils purtrets e las collaschas e sculpturas creadas our da stoffa – il Muzeum nu tillas ha surtuttas d’oters museums, da collecziunadras o gallarists, ma per gronda part direct da la famiglia Secol.
«Bleras ouvras sun expostas quia insomma per la prüma jada», disch la curatura Monika Branicka chi ha svess scuvert be per casualità a Mariuccia Secol. L’exposiziun e la perscrutaziun chi vain fatta a Susch, quella descriva la curatura sco «archiv rebel»: «Quia as scuvrischa üna versiun alternativa da l’istorgia d’art», disch Monika Branicka, «quia vain quella rescritta. Quai es per mai quist archiv rebel.»
Archeologia sün divers nivels
Grażyna Kulczyk disch ch’ella as sainta quia a Susch suvent sco ün’archeologa. «In quist’instituziun vegnan fattas perscrutaziuns archeologicas sün divers nivels», disch’la.
Il prüm ün’archeologia dal lö svess: «Nus vain revitalisà quist lö chi’d es gnü fabrichà i’l 12avel tschientiner sco clostra e d’eira plü tard üna bieraria. Uossa as poja quia eir imprender a cugnuoscher l’istorgia da quist’instituziun chi d’eira ida ün zich in invlidanza.»
Implü ün’archeologia da las ideas: «I va per quai dad imprender a cugnuoscher quistas artistas invlidadas», disch Grażyna Kulczyk, «ma eir per quai cha’ls umans pon interpretar las ouvras amo incuntschaintas in lur agen möd, tenor lur aignas valurs.»
E lura eir ün’archeologia dal futur: «Nus animain las generaziuns futuras da sviluppar inavant il savair cha nus iniziain quia. Nus nu guardain be inavo, dimpersè lavurain eir inavant.»
L’antitesa dals gronds museums
In december 2025 es cumparü il cudesch «Muzeum Susch: Alpine Laboratory» cun fotografias e contribuziuns da diversas auturas ed auturs davart il Muzeum. Il schurnalist polac Paweł Goźliński descriva in seis text quist «labor alpin» sco antitesa dals gronds museums d’art. Cha quels surstrapatschan las visitaduras e’ls visitadurs culla schurma d’ouvras, scriva’l – culs vasts locals d’exposiziun tras quels chi’s chatscha in üna prescha. E cha a Susch saja quai oter. «Quist lö nun admonischa ‹fa prescha!› o sbraja ‹selfie per insta!›. In quist lö spetta l’art cun pazienza sün quels chi sun pronts da pelegrinar fin quia.»
Grażyna Kulczyk svess discuorra d’ün cuntrapais: «Nus eschan lontan dals gronds centers. Quia as poja inscuntrar l’art in möd plü quiet, cun plaina attenziun ed in dialog.» Quia nu daja uschedits «white cubes», locals sterils quadrats cun paraids albas chi sun il standard in museums moderns. «Nus stain tscherner cun gronda precauziun las ouvras cha nus expuonin in quist’architectura extraordinaria e cumplexa», disch ella. «Nus dain quia spazi per trar il flà, tant a l’art sco eir a l’architectura.»
«Modest, ma onest»
Per ragiundscher quai collavura la fundadra dal Muzeum cun l’architect Chasper Schmidlin. «Modest, ma onest» sajan ils vegls mürs da l’anteriura clostra e bieraria gnüts renovats sco località per art contemporana. «Nus laivan dar a l’architectura existenta ün nouv spiert, vain lavurà cun quai chi’d es fingià qua: il crap, la chaltschina, il lain da larsch.»
I’l Muzeum nu giaja pel grond gest, disch l’architect. «Quist lö stoust scuvrir: Ingio in cumün è’l? Tocca quista chasa fingià lapro o es quai amo part dal quartier? E schi s’aintra, as perda eir ün zich la relaziun dal temp, schi’s va tras quists tunnels, ün davo tschel. Quist lö nun es fat per la massa, quel nun ha nüglia extravagant.»
Pass per pass
El ha eir simplamaing nom Muzeum Susch invezza da Muzeum Kulczyk. «Na per mai», ha la fundatura dal Muzeum respus a l’autur Paweł Goźliński a la dumonda, per chi ch’ella haja fabrichà quel.
Ün tal museum, lontan dals hotspots d’art, chi nu prouva d’attrar il public cun gronds noms ed ouvras cuntschaintas – quai saja ün «stresstest instituziunal» ha Grażyna Kulczyk scrit üna jada. «Modas e trends a cuorta vista nu sun per nus relevants. Nus ans concentrain quia sün activitats chi düran sur ons. Quai ha per mai nimia üna dimensiun instituziunala. Pass per pass perseguitaina nossa intenziun. Cuntinuità e persistenza, quai am es fich important.»
Cumanzà ha quai tuot cun üna scuverta casuala pro üna spassegiada dürant las vacanzas. Cun ün’idea narra e la prontezza dad ir aint ün ris-ch. E sco prossem pass es previs ün ingrondimaint dal Muzeum. Grażyna Kulczyk ha cumprà eir la chasa San Gion güst sper il museum. Eir quella d’eira üna jada part da la clostra – e dess ünsacura gnir part dal Muzeum.
Gust da leger dapli?