Surselva

Singulas alps sursilvanas scargan per part avon Nossadunna d’uost

La sesiun d’alp 2026 ei extraordinaria pervia dallas caliras e la schitgira. Quei semuossa quels dis era en Surselva: Singulas alps – l’Alp Sogn Carli sur Morissen e l’Alp Glivers da Sumvitg – han scargau questa mesjamna las vaccas che dattan aunc latg. Ed era tier autras alps en Surselva vegn la stagiun a finir per franc circa duas treis jamnas pli baul ch’usitau. Quei fa fastedis era giu la val, leu maunca il pastg ed il pavel entuorn ils menaschis.  

parter

Scargar la biestga giu dall’alp gia avon Nossadunna d’uost – quei pareva avon onns ina caussa nunpusseivla en regiuns alpinas. Questa stad eis ei denton la petra realitad, silmeins tier singulas alps en Surselva. Questa mesjamna han l’Alp Glivers (Sumvitg) e l’Alp Sogn Carli (Morissen) gia scargau lur muvel, sil­meins las vaccas che dattan aunc latg. Las autras san aunc restar entgins dis ad alp.

Senza fluras e plumpas

La scargada giud l’Alp Glivers da Sumvitg ei en mintga cass buca stada enorm gloriusa uonn, sco quei che Martin ­Bundi ha tradiu gia la sera avon la scargada enviers la FMR: «Igl ei buc ina scargada festiva sco nus fagein normalmein duront il settember – cun tschupials da fluras e cun plumpas.» Ver 25 da total­mein 82 tiers ein vegni aval.

Martin Bundi da Sumvitg ei president dalla Corporaziun d’alps Sumvitg ed el medem mument eis el era suprastont e gerau per l’agricultura da sia vischnaunca. La corporaziun cumpeglia pliras alps da dif­ferent muvel denter la Greina ed il Lag ­Serein. Mo exact l’alp sut quei lag alpin – l’Alp Glivers – ei exponida viers sid e viers il sulegl. Duront quella stad da caliras ei quei en mintga cass buca stau in grond avantatg. Martin Bundi: «L’aua ei buc aschi in problem sill’Alp Glivers. Nus havein aua avunda. Mo questa stad eis ei semplamein buca carschiu suenter sin las pastiras. Nus stuein ussa vegnir engiu, perquei ch’ei dat buca pli avunda pavel.»

Ei maunca aua ella pipeline

Il medem di sco l’Alp Glivers ha era l’Alp Sogn Carli sur Morissen scargau sias vaccas da latg. Per l’ina ei il pastg fetg scarts. Mo sin quell’alp dat ei aunc in’ulteriura difficultad cull’aua: «Nus caschein buca sin noss’alp, il latg vegn transportaus engiu tras ina pipeline. Per tener schubra quella lingia sto aua circular permanentamein. E quell’aua maunca semplamein uonn.» Quei ha Silvan Caduff declarau alla FMR la sera avon la scargada.

Silvan Caduff ei pur e schizun president dall’Uniun purila Surselva. El enconuscha pia bein il stan actual sillas alps dalla regiun (mira scaffa). «La situaziun ei fetg schliata, schegie ch’ella ei differenta d’alp tier alp. Oravontut las alps pli exponidas denter Laax ed igl Alpsu han u difficultads cul pastg ch’ei buca car­schius suenter, ni cullas fontaunas d’aua.

Dallas 117 vaccas da latg ch’ein totalmein sillas alps sur Morissen ein ver 40 vegnidas aval questa mesjamna. Da ve­gnir aschi baul «a casa» ei tenor Silvan Caduff in novum, sco ch’el ha declarau il di dalla scargada enviers RTR: «Igl onn 2003 havevan nus era stuiu scargar pli baul, jeu creiel entuorn ils 17 d’uost. Nus essan pia era gia stai confruntai cun schi­tgira. Mo aschia sco uonn eis ei aunc mai stau. Da stuer scargar gia ussa, ei pia in grev mument.» Quei di el patertgond vidlunder ch’ei vesa ora giu la val uonn pauc meglier cul pastg frestg, il pavel ch’ins duvrass per pascular la biestga tochen egl october. Aschia ch’ei resta mo pli ina proxima mesira: «Igl ei sfurzadamein da duvrar il pavel ch’ins ha schiglioc per dar als animals duront igl unviern.»

Ir vid las reservas

E quella situaziun cul pavel scart ella val fa era rumpatesta a Martin Bundi da Sumvitg che di: «Giu cheu havein nus era buca pavel!» Ni pastg frestg ni fein en abundonza. Igl emprem tagl da fein seigi aunc staus normals, la raccolta da risdiv denton miserabla, e dad in tierz tagl gnanc da discuorer. Aschia ch’ei vegn baul ni tard dad ir vid las reservas! Martin Bundi: «Per miu menaschi fetsch jeu buca tons quitaus. La raccolta digl onn vargau ei stada fetg buna, aschia che jeu hai aunc reservas. Denton schiglioc savess jeu buca co far. Quels che han reservas, vegnan a mitschar cun in egl blau.»

La ultima ratio pils menaschis fuss tenor Martin Bundi lu dad ir a maz cun singuls animals. El sez hagi era gia previu dad ir quei gliendisdis a maz cun ina vacca che porta buc. El declara: «Normalmein teness jeu aschia in animal aunc in mument tier mei, per engarschar avon che ir tiel mazler. Mo uonn fas ti buca da quels exercezis … quels animals ston naven!» Ed era Silvan ­Caduff ha manegiau a moda tut laco­nica en quei connex: «D’ina ni l’autra vacca eis ei da prender cumiau.»

«Ei sto semplamein plover»

La stad 2026 ei senza dubi ina stad ­extraordinaria per l’alpegiaziun ch’ei gie ina part essenziala dil puresser el Gri­schun ed en Surselva. El speri propi ch’ina tala situaziun serepeti buc, di il president dall’Uniun purila Surselva.

Silvan Caduff ei denton era cun­scients ch’ei seigi da far ponderaziuns co prevegnir egl avegnir a talas stads extraordinarias e co ins savess far frunt alla midada dil clima. El patratga vid mesiras concretas sco «retener aua ni migliurar las tschaffadas».

Mo era sche talas adattaziuns ve­gnessen realisadas, drova ei segir aunc adina in’ulteriura ingredienza d’eminenta impurtonza, sco quei che Silvan Caduff ha remarcau enviers RTR: «Per far crescher il pastg essan nus aunc ­adina avisai sil sustegn giu da tschiel, ei sto semplamein plover!» – Sche pusseivel aunc avon il firau da Nossadunna. ­Quel ei questa sonda.

La situaziun sin quater ulteriuras alps sursilvanas

Era sin autras alps sursilvanas ei la situaziun cun aua e pavel tendida. U ch’ei maunca pastg e pavel ni ch’ei dat stretgas cull’aua. In sguard sin quater differentas alps denter la Lumnezia e la Cadi:

Alp Cavel

«Nus restein cun nos animals aschi ditg sco pusseivel sill’alp», manegia Rafael Derungs, il president dalla corporaziun dall’Alp Cavel. Quell’alp cun circa 60 vaccas da latg sesanfla entadem la Val Lumnezia, s’auda denton alla vischnaunca dad Ilanz/Glion. Ell’Alp Cavel vegn caschau – e per tener frestg il latg drova ei aua. E gest quei procura in tec per rumpatesta a Rafael Derungs: «La tschaffada che lai flessegiar normalmein circa 300 liters aua per minuta, meina ussa mo circa 30 liters.» E perquei sto igl entir menaschi d’alp esser fetg spargnus cun l’aua, p.ex. cun schubergiar il plaz avon ils nuegls ni cun l’agen consum entras il persunal d’alp.

Alp Russein

«Nus quintein che nus stoppien vegnir a casa culla biestga entuorn ils 20 d’uost, silmeins cun circa la mesadad dallas vaccas.» Quei di Martin Lutz da Disla, il cau d’alp dall’Alp Russein da Mustér. La stad seigi gnanc stada aschi schliata tochen ussa, mo la difficultad seigi ch’ei detti strusch pavel sillas pastiras pasculadas l’entschatta dalla stad. Per ina secunda pasculaziun ei semplamein carschiu suenter memia pauc. Martin Lutz: «Cun turnar pass per pass engiuviars dallas pastiras sura sin quellas sut, va ei fetg spert, perquei ch’igl ei stretg cul pavel.» E per Martin Lutz ei quella situaziun bunamein empau dramatica, perquei che «a casa ha ei lu bunamein aunc pli pauc pastg che sillas alps». El spera perquei ferm sin plievgia la fin d’jamna, per che silmeins il pastg ella val sappi crescher aunc in tec.

Alp Pazzola

«Nus savein aunc buca cu nus vegnin aval, forsa entuorn ils 20 tochen ils 25 d’uost. Nus stuein prender di per di ed observar la situaziun.» Quei di Silvan Manetsch, il cassier dalla corporaziun dall’Alp Pazzola sur Mumpé Tujetsch. Quei che mudregia sin si’alp questa stad ei per l’ina la munconza da pavel, mo era la situaziun cun l’aua. Silvan Manetsch: «Nus producin forza electrica cun l’aua currenta. E gest l’entschatta da questa jamna hai jeu stuiu far in’intervenziun, perquei ch’igl indrez haveva memia pauca pressiun, perquei ch’ei maunca aua.» Per caschar e sferdentar drova l’alp semplamein la forza electrica.

Alp da Ruschein

«La scargada vegn segir e franc ad esser pli baul uonn, forsa 2-3 jamnas pli baul che normalmein.» Quei di Alexander von Bergen da Schnaus. El ei cau d’alp dall’Alp Ruschein che carga varga 90 vaccas dalla regiun, surtut da menaschis agricols da Schnaus e Ruschein. Ch’els hagien giu questa stad cunzun pauca aua sill’alp sisum. Questa jamna vegnan els perquei a midar aval sin la Midada Sut – e lu observar vinavon la situaziun cun pavel ed aua, manegia Alexander von Bergen. (fmr/dat)