Tuns loms dils zenns lumerins
Avon 150 onns ha il zenn grond fatg il viadi da Sogn Pieder a Lumbrein. Per festivar quei eveniment ha la Fundaziun da Cultura Lumnezia envidau il venderdis vargau igl artist e battarist Peter Conradin Zumthor d’experimentar culs battagls dils zenns lumerins.
Igl onn 2026 ei in onn da giubileum per la baselgia da Lumbrein. 150 onns tucca il zenn grond gia giu dil clutger dalla Baselgia Sogn Martin. Per festivar e regurdar l’arrivada dil zenn igl onn 1876 han la Fundaziun da Cultura Lumnezia e la Pleiv catolica romana da Lumnezia dau la pusseivladad agl artist e battarist Peter Conradin Zumthor da transformar ils tuns dils zenns da Lumbrein. Il venderdis vargau ha el astgau mussar il resultat als interessai.
«Zenns con sordino»
Peter Conradin Zumthor ei da professiun battarist. El haveva adina igl intent da midar tuns e suns en experiments d’art. «Cura che jeu dun culs fests da lenn sin la pial dil schumber tuna quei ferm e dad ault. Jeu hai inaga patertgau: ‹Co tunass quei cun in auter material, sco gumma ni teila?› Jeu hai empruau ed ei tunava pli fin e vast. In di hai jeu lu studegiau, sch’ins savess era far da quels experiments tier zenns.» Aschia declara Zumthor la naschientscha dall’intervenziun musicala cun il num «Zenns con sordino».
Igl onn 2016, pia gia avon diesch onns, haveva el preparau l’emprema ga zenns cun in auter material vid ils battagls. Sin invit dil curatur Luciano Fasciati haveva Zumthor lu astgau experimentar culs zenns dalla Baselgia Sogn Martin a Cuera per l’exposiziun «Klangwelten». Era l’occurrenza dil davos venderdis a Lumbrein ha giu in connex cun ina exposiziun. L’exposiziun «Ritmus dalla Vallada» ella Casa d’Angel tracta denter auter ils zenns e lur muntada el mintgadi. Perquei ha la pusseivladad gest sedau da tematisar quei en combinaziun cul giubileum dil zenn grond.
Il clutger da Lumbrein ei in grev cass
Dapi 2016 ha Peter Conradin Zumthor saviu rimnar ina massa experientscha cun semtgar zenns. El ei vegnius envidaus a biaras occurrenzas en connex cun festivals da musica ni exposiziuns d’art per preparar ils zenns dil vitg ni dil marcau corrispundent. Igl artist ha denter auter experimentau cun teila, denton il material che ha plaschiu ad el il meglier ei gumma – specificamein tocs da pneus ch’el ligia entuorn ils battagls dils zenns. En ils clutgers ch’el ha luvrau avon quel da Lumbrein haveva el adina avunda plaz per luvrar vid ils battagls. Quel da Lumbrein ha denton engrevegiau la lavur digl artist. El e siu conluvrer stuevan reiver per puder tier ils zenns ch’ein plazzai sin treis alzadas el stretg clutger. Vitier haveva igl artist era sefatg mal in polisch dil maun dretg, aschia ch’el carteva che quel seigi ruts.
In concert che procura per discuors
L’occurrenza publica – per aschidadir il concert cun participaziun dils zenns – ha entschiet il venderdis allas 19.00. Indigens e jasters ein sesi en baselgia e han viu davon igl altar quater gongs ed ina ghitara da bass. Il president dalla Fundaziun da Cultura Lumnezia, Marco Coray, ha cuortamein beneventau la glieud e surdau la tribuna a Peter Conradin Zumthor, Martina Berther e Vera Kappeler. Il biars han tertgau ch’ei suondi cant cun ghitara e battaria.
Ils musicists havevan denton preparau enzatgei auter. Peter Conradin Zumthor e Vera Kappeler han strihau vid ils gongs duront che Martina Berther ei seschluitada tscheu e leu viaden cun in tun dalla ghitara da bass. Ei ramurava atras la baselgia, mintgaton dad ault e mintgaton bufatg. Duront 40 minutas.
Il concert ei lu stau in dils pli gronds puncts da discussiun dalla sera. In visitader ha per exempel detg: «Ei era interessant. Inaga enzatgei auter. Aschi ditg stueva quei tenor mei denton buc ir.» Ina autra interessada ha manegiau: «L’entschatta sun jeu stada surstada positivamein ed hai priu quellas ramurs sco meditaziun. Suenter in mument hai jeu denton stuiu tener las ureglias.» Biars ch’eran presents quella sera ein stai jasters ch’ein vegni pervia il trio artistic sez. Lezs ein stai incantai dalla presentaziun.
In mument da silenzi
Suenter il concert ha il prer, sur Dirk Jasinski, fatg in plaid e raquintau la historia dil viadi dil zenn grond (mira boxa) avon da surdar il plaid a Peter Conradin Zumthor. Lez ha dumandau la glieud da sereparter entuorn la baselgia per tedlar ils zenns e lur nova tonalitad. El ha denton aunc exprimiu ina supplica: «Duront che vus tedleis ils zenns, vi jeu che negin tschontschi. Buc in plaid.»
Cura ch’ils zenns han entschiet a tunar, ein tuts stai mur mureri ed han tedlau ils tuns nunusitai per ils indigens. Ils pitgems ferms e penetronts ein semidai en fridas finas e lomas. Las ramurs dil mecanissem dils zenns ein tuttenina stadas d’udir. Suenter la davosa frida dil battagl ha la glieud entschiet a sblatschar. Sco sche las visitadras ed ils visitaders fussen stai pli cuntents cun ils tuns dils zenns che quels dils gongs. «Jeu hai quitau ei fetg interessant d’inaga udir nos zenns auter. Quei ha tunau bein», ha in indigen per exempel detg.
Cun in apero ei la sera ida a fin. Marco Coray ed il president dalla Pleiv catolica romana da Lumnezia, Alexander Casanova, ein stai cuntents cun la sera e cunzun cun las biebein 70 persunas ch’ein vegnidas a tedlar.
Il viadi legendar dil zenn da Lumbrein
Il zenn grond da Lumbrein era dil temps da si’arrivada il pli grond zenn ella Val Lumnezia. Oz vala el aunc adina sco in dils pli renomai zenns dalla regiun. Gliez eis el buc exnum pervia dalla grondezia, mobein pervia dil viadi legendar a Lumbrein igl onn 1876. Mintga Lumerin haveva d’emprender quella historia en scola.
Il zenn da 3200 kilos ei vegnius culaus ils 3 da fevrer 1876 a Sogn Pieder. Benedius eis el vegnius ell’Austria. Il viadi dil zenn haveva entschiet cun la viafier tochen Cuera. Cun in carr da punt tratgs dad otg cavals ha il viadi cuntinuau sur Flem tochen Glion. Tochen a Glion era il zenn vegnius senza gronds incaps, mo strusch passau la punt ein las rodas sfundradas cumpletamein dad ina vart. Cun diesch cavals ein ils responsabels vegni da trer il carr vinavon tochen la baselgia da Sogn Martin sur Glion. Il carr ei denton sfundraus leu aschi fetg ch’il vitturin ha stuiu capitular e dischunscher ils cavals.
Ils da Lumbrein ein lu denton arrivai cun ina gronda sliusa per il zenn e dudisch mugias per trer la carga. Ordavon ein i umens cun zappuns e badels per ulivar la via plein ruosnas. Ils vitgs lumnezians han fatg tuccar lur zenns, cura ch’il grond zenn ei passaus. Il viadi cun la sliusa ha cuzzau in entir di. Arrivai a Lumbrein han ils Lumerins stuiu studegiar co trer il zenn sin clutger. Els temevan ch’igl indrez dalla suga savessi haver breigia da tener la peisa. Per far la segira han ins pustau ina pluna ogna el santeri sper la tuor, per ch’il zenn, en cass ch’el havess da curdar, rumpessi buc. Cura che tut ei stau semtgau, ha ina gronda massa da pievel tratg vid la suga. Spert ei il zenn staus avon la finiastra dalla tuor e cun in indrez special eis el lu vegnius tratgs en clutger. (fmr/map)
Las informaziuns derivan d’in cudisch da scola screts digl uestg Christian Caminada ch’era naschius igl onn 1876 a Surin/Lumbrein.
Gust da leger dapli?