L’insla rumantscha amez citad

10 onns – 10 chavazzins. La FMR ha discurrì cun il president da l’uniun Canorta Rumantscha Turitg Gian Andri Caviezel (47) davart il giubileum dad in decenni, las difficultads da chattar educaturas rumantschas e davart il futur. E dal co-fundatur Remo Pfister avain nus vulì savair, co ch’els sajan vegnids sin l’idea da fundar la canorta.

1. «In’istorgia da success»

L’uniun Canorta Rumantscha Turitg festivescha proxima dumengia ses 10avel anniversari cun ina gronda grillada. Gian Andri Caviezel, il president actual, discurra dad ina «istorgia da success» e dad ina «purschida che è s’etablida». Onn per onn visitan radund sis enfin nov uffants pitschens il sustegn linguistic a Turitg. «Ils uffants pon grazia a la canorta emprender rumantsch, cura ch’i fa il pli grond senn.»

2. L’insla rumantscha amez Turitg

Chantar, baterlar e raquintar istorgias rumantschas. Durant in di ad emna vegnan uffants accumpagnads per rumantsch – cun la finamira da simplifitgar d’emprender la lingua. La canorta rumantscha sa chatta datiers dal Museum d’art al Zeltweg 21 ed è dapi l’onn 2022 integrada en las structuras da la fundaziun GFZ (Gemeinnützige Frauen Zürich). La fundaziun maina en la citad 14 canortas. «L’integraziun en questa structura è stada in grond pass, nus pudain duvrar l’infrastructura e profitain da lur gestiun», di il president.

3. Fundà da tschintg babs – «ma l’idea ha gì ina dunna»

L’iniziativa da fundar la canorta rumantscha è vegnida da tschintg babs sursilvans, tranter auter era da Remo Pfister, l’emprim president da l’uniun. Lez sa regorda: «Atgnamain èsi stà ina idea sturna. Nus eran tschintg babs che empruvavan da discurrer rumantsch cun noss uffants. Ina da las partenarias ha manegià: ‹Daco na fundais vus betg simplamain ina canorta?›.» Intginas sedutas pli tard saja l’idea sturna daventada realitad. «Per mai èsi ussa bel che in’autra generaziun ha surprendì l’uniun, quai fa il pli grond plaschair», di il commember da fundaziun, «quai è ina super chaussa.»

4. Persunal rumantsch è rar

Malgrà il success – i dat era difficultads che accumpognan l’uniun gia dapi lur existenza. «La pli gronda sfida è da chattar in’educatura che ha tut las scolaziuns necessarias e che discurra rumantsch», declera Gian Andri Caviezel. «Il mument è la manadra dal team da lingua tudestga, l’assistenta però da lingua rumantscha.» Senza il persunal, vul dir in’educatura diplomada, na vegnia la purschida rumantscha era betg schlargiada.

5. L’idea fiss da crescher

«Atgnamain fiss nossa finamira da porscher dapli», fa Gian Andri Caviezel a savair. Actualmain pon geniturs be igl glindesdi purtar lur uffants, «ma i fiss flot, sche nus pudessan era anc porscher in segund di.» Persuenter duvrassi exnum ina mussadra che ha tut las scolaziuns. «Sche nus pudessan offrir in segund di als geniturs, faschess quai pli attractiva la purschida ed anc pli blers studegiassan forsa da purtar lur uffant.»

6. En tge idiom vegn discurrì?

«Quai dependa natiralmain da las persunas che lavuran en canorta.» Durant ils diesch onns existenza èn quai stadas persunas da tut ils idioms, cun excepziun dal sutsilvan: «I po natiralmain esser, sche la manadra è valladra, ch’in uffant sursilvan discurra tuttenina da ‹sopchas› e ‹portas› enstagl da ‹sutgas› ed ‹eschs›», di Gian Andri Caviezel cun in surrir.

7. E tgi paja atgnamain?

«Cun l’integraziun en las structuras dal GFZ èsi pussaivel era per geniturs cun damain mezs finanzials da manar ils uffants en la canorta», declera Gian Andri Caviezel. Las plazzas da canorta sajan reglamentadas uschia sco er autras plazzas en las canortas regularas. «L’uniun sto mintgamai cumprar en plazzas da tgira tar il GFZ. E sche tut las plazzas vegnan occupadas, lura na fa l’uniun nagin deficit.» Be sche las plazzas na vegnian betg occupadas, paja l’uniun la differenza. «E per questa differenza ha l’uniun ina cunvegna da finanziaziun cun l’Uffizi federal da cultura. En media eran quai ils ultims onns circa 1000 francs.»

8. Gida il sustegn linguistic insumma?

«Nus empruvain da far noss meglier», respunda Gian Andri Caviezel a questa dumonda. «I fiss da dumandar mintga genitur», di l’um che ha era sez dus uffants che han visità la canorta a Turitg. «Impurtant è cunzunt ch’ils uffants hajan contact in cun l’auter», di el. «Sche mo il bab u mo la mamma discurra rumantsch, lura è quai forsa in pau pauca motivaziun per l’uffant dad era discurrer rumantsch. Igl è meglier, sche era ils collegas discurran.»

9. «Agid, jau hai in pop!» – tge èsi far?

«Ins duai s’annunziar tar nus uschè svelt sco pussaivel. Pli bleras dumondas che nus avain, e pli realistic èsi che nus avain plazza e che nossa purschida savess crescher», di il president. Actualmain saja in bun dumber s’annunzià per la purschida dal glindesdi. Ils uffants sajan la fin finala era la basa da manar vinavant la purschida era ils proxims 10 onns. «E lura dovra era la motivaziun da geniturs da purtar l’uffant gist en questa canorta.»

10. Grillada patgifica

Bainbaud vegn fatg viva. En il «GZ Schindlergut» envida l’uniun per festivar il giubileum cun ina scuntrada famigliara. Sin il program è sper ina grillada patgifica ina prelecziun da Xenia Berther, in workshop cun Gino Clavuot ed in concert dad Ursina Giger. Spetgada vegn almain ina tschuncantina da persunas.

Gian Andri Caviezel resta en vista a la scuntrada ed al giubileum modest e sa legra: «Uschia sco ch’igl è ussa funcziuna la canorta rumantscha bain. Jau speresch ch’i giaja vinavant uschia.» Sia conclusiun mussa il caracter dal project: optimissem, pazienza e la voluntad da s’engaschar per il rumantsch – era amez Turitg.

Dapli infurmaziuns davart la festa ed l’uniun sin www.canortarumantscha.ch ni sin il chanal dad Instagram.