«I fa simplamain mal il cor»
Dapi plirs mais cumbatta Berta Caminada da Panaduz cun instruments politics per ch’ins possia pajar cun daner blut tar instituziuns dal maun public, tranter auter en il traffic public. Sia «Iniziativa dal pievel chantunala cunter la discriminaziun» ha ella lantschà il zercladur 2026. Aifer gnanc dus mais ha il comité d’iniziativa gia rimnà las suttascripziuns necessarias. E tenor Berta Caminada èsi cler: I sto dar in GEA a l’urna. – in NA n’acceptass ella betg.
Dapi plirs mais maina Berta Caminada per uschè dir in «cumbat» cunter instanzas politicas ed instituziuns publicas en la dumonda dal sistem da pajar. Ella e ses concumbattants vulan pudair pajar cun daner blut per parcadis ad Ilanz/Glion, per bigliets tar manischunzs en la posta ubain uss en general tar instituziuns e servetschs publics (guarda box). Sia iniziativa dal pievel chantunala ch’ella ha lantschà avant las vacanzas da stad ha en il fratemp gia ensemen tut las suttascripziuns necessarias, aifer mo paucas emnas.
FMR: Co essas Vus sezza atgnamain viagiada tras il Grischun per rimnar suttascripziuns?
Berta Caminada: Nus essan propi viagiads tras l’entir chantun – da Medel tochen en la Val Müstair, da Fläsch fin enta Samignun. Jau mezza sun però restrenschida en mia mobilitad ed avisada a la sutga da rodas. Perquai sun jau da viadi cun auto. Per mai n’èsi gia dapi in temp betg pli pussaivel da viagiar cun meds publics, ni cun il tren ni cun la posta.
E tuttina, sche Vus viagiassas cun ils meds publics, co organisassas Vus il bigliet?
Apunta, jau mezza na fatsch mai viadi cun posta u tren. Jau na vegniss era betg pli da cumprar in bigliet cun tut quels sistems da cumprar.
Pervi da l’iniziativa na stuais Vus gea betg pli far viadi tras il Grischun?
(ri) Na, nus avain rimnà fitg bleras suttascripziuns. La cifra precisa na vuless jau anc betg tradir. Ma nus avain en mintga cas surpassà il quantum necessari da 4000 suttascripziuns. Era la cifra da 6000 nums avain nus surpassà. L’iniziativa vegn pia realisada! Quai fa plaschair. Dal rest: Fitg blera giuventetgna ha signà l’iniziativa.
E tge di la glieud sin via?
Nus avain rimnà blers resuns e vegnin segir a render enconuschent quels. Per part ha la glieud dà ina enturn las ureglias a las instanzas responsablas. Il resun general è propi fitg positiv envers l’iniziativa. Quai fa bain al cor.
Vus As engaschais gia in temp per pudair pajar cun daner blut – cun petiziuns ed ussa cun l’iniziativa chantunala. Tge è atgnamain stada la sbrinzla per quest cumbat?
Jau lavur dapi 40 onns cun glieud, sur mias terapias. Uschia aud jau da tuttas istorgias. Ina dunna m’ha raquintà il december passà ch’in uffant aveva dad ir cun posta e vuleva pajar cun ils raps dals geniturs in bigliet tar il chauffeur. Quel n’ha betg acceptà ils raps. Ina cunpassagiera ha sinaquai pajà il bigliet al buob. Quella istorgia na sun jau strusch stada buna da crair ed hai pensà: Quai na po betg esser. Uschia sun jau vegnida motivada da m’engaschar. L’emprim impuls è pia stada l’istorgia da quel buob – e betg in’experientscha persunala.
Dapi in temp As engaschais Vus a livel politic per ch’ins possia pajar vinavant cun munaida, saja sin parcadis ubain en il traffic public. Pertge è quai a Vus talmain impurtant?
Sche jau vom a Cuira e stoss ir sin ina tualetta publica, lura na vegn jau betg da pajar ed entrar. Applicaziuns e cartas n’hai jau betg. Gnanc la clav normada che jau possed (il «Eurokey» per persunas cun handicaps, remartga da la redacziun) na funcziuna betg a Cuira. Da star davant ina tualetta publica serrada, quai è era gia capità a blers auters. Mo perquai che l’entrada n’accepta betg munaida. Il medem problem datti tar parcadis. Tut quellas experientschas negativas han motivà mai da m’engaschar.
Vus vulessas pia pudair pajar dapertut ed adina – sco fin qua – cun bancnotas e munaida?
Gea, jau vuless ch’il daner blut vegnia acceptà exact sco tut ils auters sistems da pajar tar servetschs publics. L’iniziativa sclauda explicit l’economia privata.
Ma gist en il traffic public datti gea uschè bleras variantas per pajar – tar in fanestrigl, a l’automat, via computer, via app u carta da credit, cun twint u cun carta da prepaid …
… cun quellas cartas da prepaid pudais Vus gist chalar! Da quellas hai jau era gia udì diversas istorgias. Da glieud ch’è ruclada amez la posta, mo perquai ch’il bus era gia sa mess en moviment, avant che la glieud aveva svalità il bigliet.
Ma tut las differentas pussaivladads da pajar dattan gea meglier access a persunas en bus e trens, gist a persunas cun in handicap.
Quai è tut bun ed endretg. Ma i duain simplamain dar la pussaivladad da pajar vinavant cun munaida, sper tut il rest. Sche jau vom anc adina sin posta a pajar mes quints cun il cudeschet mellen, na vul quai gea betg dir che jau sun cunter il pajament digital. I duain simplamain esser pussaivlas tuttas duas modas da pajar.
Gist per persunas cun impediments corporals èsi gea in grond avantatg da pudair cumprar via handy – cun dus, trais clics.
Cler, ma i dat da l’autra vart glieud che na dumogna betg quai, che na sa betg manipular cun quels apparats. I dat glieud che ha fadia cun la motorica fina, cun la vesida u che trembla. Quellas persunas vegnan sclausas da la societad. Nus avain glieud che sa tschenta en la psichiatria, perquai ch’i na dumognan betg las apparaturas.
In argument per abolir gist en autos da posta il servetsch da vendita directa è l’urari stretg ed il tact da mes’ura introducì en singulas regiuns. Ils manischunzs perdan temp, sch’i ston er anc vender bigliets.
Quel argument na lasch jau betg valair. Jau sun per exempel savens en Lumnezia. Autos da posta van en prescha anen ed anora – per part èn quels vids! Ils manischunzs han strusch pli peda da dir «bun di». Tenor mai na duvrain nus betg mintga mes’ura ina posta, mabain in meglier servetsch per la clientella. Cun blers raps vegn pajà in urari da mes’ura, entant che tscherta glieud sto sa mudregiar cun cartas e bigliets digitals, e vegn exclusa dal traffic public. Quai fa simplamain mal il cor!
Ma gist la vendita al guvernagl è ida enavos ferm ils davos onns. Tenor l’interpresa AutodaPosta cumpran mo pli 2 % da la clientella ils bigliets tar ils manischunzs e las manischunzas.
Quels 2 % èn anc adina avunda per mantegnair la purschida cun munaida. Blera infrastructura per persunas cun handicaps na vegn gea betg duvrada da 2 % da la populaziun. Nagin na metta perquai en dumonda per exempel las rampas d’entrada u ils ascensurs. Quai è pli che endretg. Ins vul gea pussibilitar a tuttas e tuts l’access. E da pudair pajar cun daner blut è tenor mai er ina furma d’access.
Vus discurris savens da discriminaziun en Voss argumentari. Vossa iniziativa porta il pled perfin en il titel. Tge è atgnamain «discriminaziun» per Vus?
In exempel: Nus avain glieud veglia ora en las vals che pudeva avant far viadi cun posta e tren fin a Cuira senza difficultads. Ma ozendi na va quai betg, sch’i na dumognan betg tut las cumplicaziuns da pajament. La consequenza: Quellas persunas restan a chasa e vegnan isoladas. Ellas perdan lur libertad da far quai ch’i vulan. Exact quai è discriminaziun per mai, sch’ins n’ha betg la libertad da pudair decider sez.
In argument per pajar cun daner blut è gea ch’ins resta anonim e ch’ins n’è betg lià vi da sistems digitals, nua ch’ins sto sa registrar.
Quel argument da betg stuair dar ora atgnas datas è impurtant, ma per mai persunalmain gnanc uschè central. A mai vai per la glieud che vegn exclusa. Per quella vuless jau cumbatter.
A las differentas pussaivladads da pajament han era rendì attent il chantun Grischun e l’AutodaPosta en lur resposta a Vossa petiziun dal december. Ma cun quella brev n’essas Vus betg stada cuntenta.
Na, quella brev è ida profund! Jau sun stada enorm trumpada. En tut han passa 8000 persunas suttascrit nossa petiziun, passa 4500 persunas dal Grischun han sustegnì quella. E lura vegn quella resposta … Quel mument èsi stà cler per mai: Jau vom davant il pievel!
Avant in mais ha l’Uffizi federal da traffic dà ora in mussavia a la branscha dal traffic public e pretendì en quel ch’il traffic public stoppia porscher fin il 2028 bigliets analogs. Quai na tanscha betg?
Na. L’uffizi di gea ch’i tanschia in sistem cun ina carta da prepaid. Quai n’accept jau betg.
Vossa iniziativa pretenda «ina pussaivladad da pajament adequata en daner contant». Tge è per Vus pia concret «ina pussaivladad da pajament adequata», per tudestg «eine zumutbare Möglichkeit zur Barzahlung»?
Tut simpel: I dovra ina pussaivladad per survegnir access, sch’ins paja cun munaida. Tar la posta na vul quai betg dir per forza ch’i stoppia esser tar il manischunz. I po er esser tar in spurtegl u tar in automat. Ma sch’ina persuna vuless entrar en la posta p.ex. a Camuns, lura na chatta ella tar la fermativa nagin automat e nagin spurtegl per pajar cun sia munaida.
La tematica dal pajament cun daner blut procura per discussiuns en l’entira Svizra. Vus avais apparentamain tutgà la noda. Datti bleras reacziuns?
Gea, ina massa! Nus essan anc adina vi da rimnar tut ils resuns che nus avain survegnì tar la rimnada da suttascripziuns.
Cun las petiziuns e cun l’iniziativa avais Vus tschernì la via politica. Ina via crappusa, sch’ins pensa che bleras persunas èn gea cuntentas cun il pajament digital. Pertge avais Vus atgnamain tschernì la via politica e betg quella giuridica, p.ex. sur in plant?
Na, quai n’è betg mes mund, quel giuridic. Jau dovr la glieud che fa valair sia opiniun e che discurra da ses sentiments. Ina via giuridica fiss tut insatge auter.
E tge fa Berta Caminada, sche l’iniziativa faschess naufragi tar il pievel?
Lura na dun jau anc adina betg si. Insumma, jau sun 100 % segira ch’i dat in GEA. Tar in NA avess jau bleras dumondas a las instanzas. Jau mettess ferm en dumonda, sch’il resultat constat propi. Mintga singul cedel da votar en l’entir Grischun vuless jau lura vesair. Jau sun numnadamain segira ch’ins ha gia sfalsifitgà votaziuns en il passà. Mo sco exempel: Tar la verificaziun dals formulars d’iniziativa avain nus constatà ch’ina vischnanca n’ha betg laschà valair singulas suttascripziuns valablas. Ch’i saja stà in sbagl, hani lura stuì conceder. Quai dat in pau in curius sentiment en il venter.
L’inizianta, la petiziun e l’iniziativa
Berta Caminada (78) è creschida si a Vrin e Vattiz. Ella ha vivì silsuenter a Sumvitg, Cuira ed uss a Panaduz. Ella è mamma da dus uffants creschids. Durant quatter decennis ha ella lavurà en il Grischun sco terapeuta da corp e d’energia.
Ina petiziun
Politicamain n’è Berta Caminada mai stada activa. Pir il december 2025 è ella vegnida en acziun cun la petiziun online «PostAuto ohne Bargeld – NEIN!». Quella han las petiziunarias ed ils petiziunaris surdà la fin dal 2025 a Cuira a l’interpresa AutodaPosta, suenter che quella aveva decis da betg pli porscher en il Grischun la vendita da bigliets tras manischunzas e manischunzs. La petiziun ha rimnà passa 8000 suttascripziuns. Ma las pretensiuns da la petiziun han l’AutodaPosta ed il chantun Grischun (l’incumbensadra dal servetsch d’autos da posta) respundì en maniera negativa. Els han rendì attent al svilup general cun la vendita digitala ed a las diversas alternativas ch’i dettia en il fratemp per cumprar bigliets: abunaments, apps, cartas da prepaid etc.
In’iniziativa
Cun quella resposta n’è Berta Caminada betg stada cuntenta. Perquai ha ella lantschà il zercladur 2026 in’iniziativa dal pievel chantunala cun il titel «Pajament da prestaziuns publicas en daner contant (Iniziativa cunter la discriminaziun)». Cun quella pretendan las iniziantas ed ils iniziants ch’ins possia pajar en l’avegnir era cun daners bluts las prestaziuns ed ils access en infrastructura chantunala e communala. Il quantum necessari da 4000 suttascripziuns ha l’iniziativa – tenor indicaziuns dal comité d’iniziativa – gia cuntanschì. Uschia che l’iniziativa vegn bainprest ad esser pronta per vegnir surdada a la Chanzlia chantunala.
In premi
In sustegn politic per l’iniziativa è gia vegnì signalisà da vart da la PPS, la quala ha perfin surdà il fanadur 2026 ses «Prix Résistance» a Berta Caminada, in premi d’onur per persunas che s’engaschan per libertad ed ils dretgs democratics. (fmr/dat)
Gust da leger dapli?