Poesias che s’embratschan

Jau sun creschì a la cruschada da trais culturas e na ma sent propi da chasa en nagina lingua. Il novedì tom da «12 (+2) wiersze/poesias» da la chasa editura «Editionmevinapuorger» hai jau prendì enta maun or da fidaivladad a mias ragischs polacas. La lectura parallela da las poesias da Piotr Sommer e Dumenic Andry, en polac e vallader, duas linguas ch’jau enconusch mo limitadamain, ha però stgaffì en mai in sentiment nunspetgà dad esser da chasa.

A chaschun da l’Emna Rumantscha 2026 han Mevina Puorger e Maciej Durkiewicz construì ina punt tranter duas litteraturas. Il tom metta poesias polacas e valladras ina sper l’autra e porscha schizunt registraziuns accessiblas cun scannar in code QR. Uschia pon ins giudair la musicalitad da diftongs abstrus slavs e da tremas valladers, senza stuair exnum chapir mintga pled. Sa laschond far bogn en las melodias linguisticas turnain nus tar la funcziun primara da la lirica – quella da metter il focus sin la furma avant il cuntegn.

Tipografia u topografia

Naschì en in patchwork da culturas, sco in quart da la populaziun en noss pajais, n’hai jau nagin ferm sentiment per ina lingua particulara. Ellas èn per mai sco guaffens associads a persunas e situaziuns, e la lectura è per mai ina sfida. Uschia sun jau l’emprim ma concentrà sin ils elements visuals.

Maiusclas e minusclas. Grass tipografics e virgulettas. Zavradas da pleds e lingias da volver. Lunghezzas da vers e strofas. La structura da la lirica è orientada dal flad – tge ch’envida, il medem mument, a la lectura dad aut. Or da quel punct da vista fiss il polac in raquintader – il rumantsch in commentatur. Las paginas polacas èn nairas da tinta e scandadas da punctuaziun – ins senta quasi il dens tessì da Łódź, la citad da Piotr Sommer. Las paginas rumantschas porschan spazi e savuran l’aria alpina, sco sch’ins contemplass la cuntrada giu dad in culm ramoschan.

Lingu-amias

Sfundrond en il text, hai jau sentì l’avantatg d’ina lectura bilingua. Las linguas sa dattan il maun, sco amias. Mintga pled nunenconuschent hai jau pudì chapir cun leger sia translaziun, scuvrind concepts e tuns. Magari dat la translaziun ina nova tempra a l’original. Basta cumparegliar – cun leger u cun tadlar – las melodias da la poesia Przestrzeń/Spazi, nua che Mevina Puorger dovra allitteraziuns per metter en musica in mintgadi prosaic, descrivend la «fümera da la ferrera» ubain ils bus che «fan fadia da’s far via». Dastg’ins, sco translatura, duvrar in med stilistic absent da l’original? Or da mia perspectiva – in patg ristgus, però gartegià.

Nomen omen, maletg omen

En la poesia, sco en l’art d’urer, na capita nagut per schabetg. Ed il tom onurescha questa regla. Ses pleds reflecteschan – era graficamain – lur muntada. Il vallader tschantscha da «furmïinas», nua ch’ils punctins sur ils «i» sumeglian propi las furmias. Il polac cun ses «oko» per egl, che sumeglia ina fatscha ch’ans observass or dal palpiri. I va tuttina per ils pleds onomatopeics, cun lur «scruoschöz» e «szelest», lur «bisbigliar» e lur «szept» per descriver la locomotiva d’in cor. Perfin ils maletgs da la cuverta – ina citrona ed ina randulina – chattan lur significaziun plinavant en l’ovra.

Fastizs e fastatgs

En «Il num da la rosa» d’Umberto Eco explitgescha maister Guillaume al protagonist che tut la litteratura è in vast dialog. Dapi lura, mintga giada che jau sun en ina libraria, hai jau l’impressiun d’udir in bisbigliar permanent. Era questa ovra «12 (+2) wiersze/poesias» renviescha ad auters auturs ed inspiraturas, ed ins suonda cun plaschair quels fastizs che mainan vers Wang Wei, in poet chinais da l’otgavel tschientaner, u Mnemosina, la mitologica mamma da las nov Musas. E per lung da fastatgs da referenzas culturalas crodan, toc a toc, stgazis da cultura generala. Nus emprendain uschia che Powązki è in Bremgarten polac – ed il public polac scuvra l’existenza da Ramosch, quest graner da l’Engiadina.

Anc ditg suenter la lectura da «12 (+2) wiersze/poesias» resent’ins l’eco da sias strofas. E lura vegn la legraivla constataziun: Forsa na ston ins betg enconuscher ina lingua a perfecziun per la considerar sco la sia. Jau m’allegrel ch’il spiert da l’Emna rumantscha aveva quest onn bratscha averta – per umans da tuts orizonts.