«Eir tigl pievel, schi chel vign betg tar nous»

Organiso igl referat cugl tema central da son Francestg ò igl cumegn-baselgia catolic Surses. E gia li ò chel arranschamaint l’emda passada ainten la baselgia da sontg Antieni a Rona. Clemens Poltera, igl mastral-baselgia ò cunzont benevento igl referent pader Mauro Jöhri. En cordial bavegna ò el er purschia agls numerous parochians tg’on catto la veia a Rona.

La baselgia era ple u manc occupada, en mussamaint tgi la gliout ò gia grond interess pigl referat digl anteriour superiour digl urden digls paders dalla «rassa bregna». Igl vistgia musical e cantic on do David Wasescha cun musica da flauta da pan e Roland Capeder cun cant e musica d’orgel. Gia on igls parochians alloura er grond plascheir da vaseir pader Mauro Jöhri ed anc pi grond plascheir on tots gia tg’el era vistgia cun la sutana bregna tgi totga tigls caputschigns scu er la capuza digl vistgia bregn.

Fegl d’en retg martgadant da ponn

Son Francestg, naschia igl 1181 e mort angal cun 45 onns, vegia renunztgia alla sia retga tgesa paterna e vegia vivia an veira povradad e vegia pradgea la suatientscha da Cristus, ò detg pader Mauro Jöhri. Ultra da chegl vegia el er gia ena fitg gronda amour per la nateira, igl ambiaint ed er per la pasch. El seia sto en mediatour exemplaric ed ena persunga cun en bung exaimpel per la peregnadad. Son Francestg vala er scu patrung digls animals e digl ambiaint. Igl referent ò menziuno: «El era en fegl d’en retg martgadant da ponn.» Vivia vegia el betg dei scu fegl d’ena famiglia bagnstanta, persiva pi gugent an povradad, modestadad e misergia.

Francestg d’Assisi leva betg ena regla rigeida d’ena clostra, mabagn ena veta an absoluta mancanza da possess directamaintg tranter igls carstgangs. Bagnspert seian s’uneidas ad el persungas digl madem meini, tg’eran fascinadas digl sies ideal dalla povradad evangelica. Uscheia seia er naschia igl urden franciscan scu muvimaint radical ainfer la baselgia catolica, en muvimaint tg’è alloura sa deraso ple u manc ainten l’antiera Europa. Or digls amprems preditgants seia alloura davantada ena confraternitad digls Franciscans.

A parteir digl 17avel tschentaner

Aint igl Grischun ed er an Surmeir seian igls caputschigns nias anturn igl 17avel tschentaner, ò detg pader Mauro Jöhri. El ò er menziuno: «Aint igl Grischun da lez taimp confessiunalmaintg fitg spartia on igl paders sur­piglia ena rolla impurtanta ainten la ­pastoraziun catolica e la cunterrefurma.» Lour incumbensa seia tranter oter stada da rinforzar la cardientscha catolica, cunzont ainten las valladas dispi­tevlas. Gist aint igl Grischun Central seian els stos activs per francar la ­cardientscha catolica durant e siva ­digls scumbegls grischuns digl 17avel tschentaner.

An Surses ed an Val Alvra vivevan igls caputschigns ainten las vischnancas manevel alla populaziun, tenor igl prancepi da son Francestg. Lour pietad baroca vegia furmo bleras baselgias betg angal an Surmeir, ma er an otras regiuns digl Grischun scu per exaimpel la Surselva. L’attaschedadad alla nateira ed igl partratg da pasch da son Francestg seia antras igls caputschigns antros ainten la veta religiousa dallas vischnancas catolicas. Son Francestg era en predicatour tgi geva tigl pievel, tschartgeva chel e veva er success. Pader Mauro Jöhri ò managea cun en surreir: «Eir tigl pievel, schi chel vign betg tar nous, fiss forsa er da far aint igl taimp dad oz.»

Las baselgias da Mon e son Martegn a Savognin

La preschientscha digls caputschigns vegia er mido igl maletg dalla cuntrada e dallas vischnancas an Surmeir antras ena ferma activitad da construcziun an stil baroc. En exaimpel seia la baselgia parochiala da Mon deditgeida a son Francestg. Ella vala ord vista dall’istorgia d’art scu egna dallas pi impurtantas baselgias aint igl Grischun. La baselgia da son Martegn a Savognin seia bagn deditgeida a chel sontg, ella reflectescha las profondas rieischs digls caputschigns an Surses.

Ainten la pictoura monumentala digl plafung «La Gloria del Paradiso» da Francesco Maria da Vigevano seia son Francestg represchento an en li prominent. El tschainta aint igl cres digls serafins aint igl vistgia bregn da caputschign gist aint igl conturn dalla sontga Trinitad. Cunchegl tgi Surmeir seia nia tgiro a parteir digls onns 1640 dalla missiun digls caputschigns ins catta statuas u maletgs d’altar pi pitschens digl fundatour digl urden er ainten plessas baselgias an Surses ed er an Val Alvra. La spiritualitad ed igl resanteir da son Francestg seian anc oz fitg preschaints.