Süls stizis da 4000 ons istorgia

Che ans tradischan las costas, spuondas e terrassas sü sur Ramosch davart noss’istorgia tuot amo? Pel mumaint han quia lö s-chavamaints archeologics da las universitats da Cologna, Bamberg, Heidelberg, Turich, Augsburg e Luxemburg per respuonder precis a quella dumonda. In collavuraziun cul Servezzan archeologic chantunal e la Fundaziun Pro Terra Engiadina chavan üna vainchina da studentas e docents dürant las prosmas duos eivnas i’ls contuorns da Mottata e Chant Dadaint. Üna cuntrada chi’d es gnüda colonisada fingià avant passa 4000 ons.

Che chi’s sa infin uossa

Sü sur Ramosch, bain zoppà suot tschisp e terra, as rechattan plüs lös ourdvart particulars our d’punct da vista archeologic. Per exaimpel a Mottata. Quia s’haja fingià i’ls ons 50 da l’ultim tschientiner chattà restanzas d’üna colonia dal temp da bruonz. Voul dir passa 1000 – 2000 ons avant Cristus. Lura be in vicinanza, ruinas d’üna fortezza, la quala es be pac cuntschainta, chi deriva dal temp da Napoleun, dimena dal 18avel tschientiner. Tuot circundà d’üna cuntrada da terrassas cun ün sistem da sauaziun chi muossan adövers agriculs preistorics.

E var 200 meters sur la Mottata as rechattan ils prümarans da Chant Dadaint, ils quals i’s crajaiva chi derivan dal 19avel tschientiner. Avant duos ons s’haja lura però chavà illas ruinas dals prümarans ün pitschen tagl da prouva e chattà restanzas d’üna sort föcler cun sedimaints cotschens e da charbun. Analisas per eruir l’età han muossà cha quels sedimaints dateschan dal temp dals Romans, dimena var 2000 ons plü vegl co suppuonü.

Chant Dadaint perfin amo plü vegl?

Üna cuntrada chi pudess forsa avair gnü ün connex tanter pêr (Mottata e Chant Dadaint) o perfin esser stat ün lö da transit cun importanza regiunala o tuot tenor eir ün’importanza surregiunala? Cha quai nu’s saja amo precis da dir, manajan Katja Kothieringer, geografa e scienziada da l’Università da Bamberg in Germania e Philippe Della Casa, professer per archeologia preistorica da l’Università da Turich. Però, i sun dumondas cha las lavurs da s-chavamaint actualas sü sur Ramosch pudessan güdar a respuonder.

Els sun duos da las in tuot ses docentas e docents chi vulessan gnir a savair amo daplü davart quist lö. Tuots duos cugnuoschan quista regiun fich bain – sur il terrain e suotaint – e s’allegran perquai fich pels prossems dis. «In quistas otezzas esa simplamaing fich particular. Quia cumainza a batter il cour, perche chi’s fa adüna darcheu alch scuverta interessanta. Oter co pro nus illas planüras», declera Katja Kothieringer tuottafat inchantada. Ella es insembel cun sia collega Astrid Röpke, respunsabla per las lavurs a Chant Dadaint.

Quia as lessa dürant il decuors da las prosmas duos eivnas schlargiar quel s-chavamaint d’avant duos ons, til ingrondir ed ir in tschercha dad ulteriurs stizis, forsa eir da quels plü vegls. «Nus eschan plain tensiun. Schabain cha da chattar stizis dals temps dals Romans es fingià captivant avuonda. Chattar stizis amo plü vegls füss natüralmaing üna gronda sensaziun», declera Katja Kothieringer plünavant. Üna tala scuverta in quists contuorns da prümarans, tanter regiuns plü otas e regiuns plü bassas, füss tenor la scienziada nempe üna scuverta fich unica.

Interessantas anomalias a Mottata

Ed impromettanta es eir la cuntrada intuorn la Mottata. Quella es avant duos ons gnüda analisada cun mezs e metodas geofisicalas. Las analisas han muossà cha suot il tschisp as rechattan interessantas anomalias e structuras na natüralas. Sco per exaimpel muossamaints da restanzas da materials chi sun üna jada gnüts ars. In che chafuollezza cha quellas anomalias e structuras as rechattan e quant vegl cha quellas pudessan esser nun es cuntschaint, amo.

Cha quai chi’s possa cun sgürezza però fingià dir davo ils prüms s-chavamaints es cha quia haja ars üna jada in möd controllà i’l passà, declera Philippe Della Casa muossond ün dals prüms tagls ch’els han chavà liber. Fingià daspö dudesch ons as fatschenda il professer da l’Università da Turich cull’istorgia da quist lö e maina da preschaint ils s-chavamaints sülla Mottata. «Interessantamaing nu daja i’ls contuorns da Mottata ingüns stizis dal temp dals Romans, quia es tuot plü vegl», constatescha Philippe Della Casa sainza cugnuoscher la radschun. Ch’üna sensaziun füss quia dal sgüra da chattar, sper indizis chi muossan activitats economicas preistoricas, eir stizis our dal temp dals Romans.

Conclusiuns douvran temp e pazienza

Cha fich important ed essenzial per tuot lur lavur archeologica sajan stattas ouravant tuot las scuvertas i’ls ons 1950, accentuescha Philippe Della Casa plünavant. Quai dal indschegner forestal da Ramosch Niculin Bischoff ed il magister da Sent, Armon Planta, chi vaivan fat cun lur scuvertas da stizis d’üna colonia preistorica a Mottata. Cha’ls duos indigens hajan quella jada preparà la via per tuot quai chi’d es gnü davopro. «Quai d’eiran natüralmaing lavurs da pionier. Sainza lur scuvertas nu füssan a nus cuntschaintas tantas plazzas da s-chavamaint, quellas stuvessan il prüm insomma amo gnir scuvertas.»

E che muntada cha las pussiblas scuvertas da las lavurs actualas pudessan avair ün bel di, quai laschan ils duos scienziats, Katja Kothieringer e Philippe Della Casa, amo avert. Cha per trar uossa fingià conclusiuns concretas saja amo dal sgüra massa bod. Cha’l prüm üna jada saja da far cun tuotta precauziun ils s-chavamaints sco tals, scha pussibel chattar nouvs stizis e lura tils analisar. E cha quai pudess dürar seis temp. Uschè cha fin cha las costas, spuondas e terrassas sü sur Ramosch ans tradischan lura eir pelvaira alch daplp da nos passà, esa d’avair amo ün zich pazienza.