Las lingias grassas e finas dal mais avust 2026

La roda gira puspè, suenter ina lunga stad da chalurs. Las lingias grassas e finas han puspè las ingredienzas usitadas en il territori alpin: ospitals, presidis, hotels, capricorns, teaters e la democrazia. Nus prendain sut la marella ingredienza per ingredienza. Tut tenor gust.

Ingredienza 1 – hotels: Ils indigens na pon strusch pli udir las fafanoias. Mintga quattertempras vegnan novs investurs cun lur plans per il famus hotel dal Bogn Tenigia. Ussa fan quai er ils possessurs actuals Sven Patrick Stecher e Tony Meyer dad Eglisau (ZH). Quest mais han els tradì a las redacziuns dad RTR ed FMR cun tge filosofia ed ideas ch’els vulessan dar vita a l’hotel da cura ch’è bandunà dapi blers onns: Tenigia duai daventar in lieu da pelegrinadi, cun gallarias d’art, cun in grond «escape room», cun ina tratga da peschs, cun panels solars etc. Sven Patrick Stecher ha illustrà la visiun uschia: «Ins sto visualisar quei sco il moviment d’ina spirala che piarda mai sia forza e vegn cun dapli moviment adina pli stabila e sperta.» La bella floscla da la spirala va in pau zop. Las spiralas e lur ideas pon er ir spert giu dad in strudel – ­e currer giu dal scul.

Ingredienza 2 – capricorns: Tge faschain nus umans, sch’igl è chaliras? In sigl en l’aua ubain ir en muntogna. Tge strategia ha in capricorn? Causa la midada dal clima va quel anc pli aut che quai ch’el viva gia. Quai ha constatà in studi d’avant onns dal Parc Naziunal Svizzer (PNS). Sin basa da quel ha Simon Aeschbacher, il manader da perscrutaziun e monitoring dal PNS, concludì envers RTR ch’ils capricorns vivian oz «fin 300 meters pli aut» che oriundamain. Perquai na fissi betg surprendent, sch’ils scienzads observassan en 20 fin 30 onns capricorns ch’emprovan da sgular davent dal Piz Tavrü, per fugir anc pli aut da las chalurs.

Ingrendienza 3 – la democrazia: Il Grischun vala en Svizra istoricamain sco tgina dal sistem democratic a livel communal. Schegea ch’i dat istorichers che relativeschan quell’imaginaziun. Ma ussa vegn propi fatg la prova: L’inizianta Berta Caminada metta numnadamain en dumonda la qualitad democratica en il Grischun. La dunna pensiunada da Panaduz ha lantschà questa stad in’iniziativa che vul mantegnair il sistem da pajar cun daners bluts tar servetschs publics. Ed ella è «100 % segira» ch’i dess in GEA per quell’iniziativa, sche quella vegn in bel di suttamessa al suveran. In resultat negativ mettess ella en dumonda, era perquai ch’ins haja tenor ella «gia sfalsifitgà votaziuns en il passà» en il Grischun. Berta Caminada n’acceptass pia betg in NA a si’iniziativa. I dat politichers sin quest mund che han in enorm success cun betg acceptar resultats democratics. Berta Caminada lantscha damai cun ses 78 onns ina carriera politica empermettenta.

Ingredienza 4 – ospitals: Intgins ospitals grischuns èn finanzialmain u instituziunalmain en ina crisa (Glion, Tusaun, Samedan etc.). Ma dasperas datti ospitals che sa mettan en parada sco buns exempels. In da quels è il Center da sandà Engiadina Bassa a Scuol (CSEB). Entant che Glion è sa dumandà cun var 120 naschientschas l’onn, sch’igl è da mantegnair quella partiziun, maina Scuol ina partiziun da naschientschas, schegea ch’i dat mo var 50 poppins l’onn. Co e daco ha il CSEB declerà quest mais a la directura da l’Uffizi federal da sanadad Anne Lévy che ha visità l’ospital periferic. En quell’occasiun ha il directur Joachim Koppenberg era declerà ch’ins collavuria – causa la situaziun da cunfin tranter Svizra, Austria ed Italia – cun equipas da salvament e helicopters da trais pajais. Per quellas squadras dettia ina mini-bar en il spital. «D’eiran quia ils Austriacs, lura manca adüna la Rivella», ha declerà Koppenberg riend a la directura da Berna. En la mini-bar è damai zuppà il recept da success dal CSEB. Ils spitals en crisa stuessan vender dapli Rivella.

Ingredienza 5 – presidis communals: L’istorgia sa repeta mintga mez onn. Ina vischnanca tschertga desperadamain ina nova presidenta u in nov president communal. Uss èsi Bravuogn Filisur. Luzi C. Schutz ha annunzià gia la primavaira dal 2025 da betg pli recandidar suenter nov onns en uffizi. In mais avant l’elecziun dals 27 da settember 2026 n’ha dentant ina cumissiun (ch’aveva l’incumbensa da tschertgar papabili) anc adina nagin sin la glista. Ina barriera saja il pensum presidial da var 50 %. Per ils ins saja quai memia pauc per viver, per autras memia bler per cumbinar cun in ulteriur job. Atgnamain fissi gea in post ideal per ina persuna ch’è frestg en pensiun. Ma Jürg Hanselmann ha negà quai envers la FMR: «Ils giuvens pensiunads vulan sco emprim giudair lur pensiun e betg surpigliar novas lavurs.» Quest december vegn gea pajada ora l’emprima giada la 13avla renta da l’AVS. Per promover candidaturas per presidis communals fissi atgnamain da ponderar da stritgar puspè la 13avla – silmain a Bravuogn Filisur.

Ingredienza 6 – teater: Els èn ils highlights culturals da la stad en singulas valladas – ils gieus en il liber. Quest onn hai dà gronds teaters openair a Mustér ed ad Andeer/Balamburtg. Tuts dus cun tematicas istoricas. Entant che la Cadi ha tratg en memoria l’invasiun d’armadas estras en Surselva avant passa 200 onns, ha la Val Schons tematisà la «invasiun» da las ovras idraulicas e dals lavurers talians en la vallada. Tar il teater «Das Kraftwerk» è ina persunalia a l’ur stada detg interessanta. Il tirafils e president d’organisaziun da l’entir project, l’indigen Daniel Camenisch, ha numnadamain gist era giugà in persunagi en il spectacul. El è sa mess en la rolla dad in lavurer talian. Quai è atgnamain ina cumbinaziun ch’i fiss da cussegliar a blers auters: Il schef sa metta en la rolla dad in manual. Il mund fiss forsa in pau auter.  

Autras ingredienzas tradiziunalas avessi er anc dà en abundanza tar las lingias grassas e finas da l’avust 2026: Il maun public sto siglir en tar pendicularas (Breil), Pierin Vincenz sto giustifitgar sia «assistenza da clients» en clubs, las alps stgargian la muaglia (gia mez avust!), bovas sballunan u èn sballunadas aval (S-charl, Calanca, Bondo, Brinzauls) ed anc bler auter. Ma apunta, memia bleras ingredienzas lavagan la sosa grischuna.