Units e cuntaints suot ün tet
Davo passa 20 ons sun tuot las scolaras ed ils scolars da la primara ed il s-chalin ot da la Val Müstair darcheu units suot ün tet. Però intant amo suot ün tet provisoric e quai illa scoula a Sta. Maria. Ün edifizi chi nu correspuonda plü al standard d’hozindi e listess regna üna bun’atmosfera in scoula. E quai ha duos motivs: Il plaschair da pudair esser finalmaing darcheu insembel ed il plaschair antecipà per la nouva scoula in fabrica a Müstair.
I nu’s sto esser dal manster per s’inaccordscher entrond illa scoula a Sta. Maria cha quist edifizi nu correspuonda plü al standard d’hozindi. La chasa da scoula dals ons ‘70 ha bainschi bellas e spaziusas stanzas d’instrucziun, però dürant ils ultims decennis nun esa plü gnü fat bler landervia. Vain pro cha pel adöver actual es la scoula a Sta. Maria insè massa pitschna. Epür, ella es pel seguond on fingià il dachasa provisoric da tuot la primara ed il s-chalin ot da la Val Müstair, cun in tuot 70 scolaras e scolars.
Ün provisori cun sfidas, però …
Massa pac lö, massa pacas stanzas e singulas classas chi ston far instrucziun per part our in piertan. Chi chi craja chi regness noscha glüna o malcuntantezza perquai, s’ha però sbaglià. «Quist d’eira il büro da la pedagoga sociala», salüdan las duos co-manadras da scoula, Aita Stupan (43) e Flurina Oswald (43) in occasiun d’üna visita. «Per ün temp, cur ch’ella d’eira eir amo quia in büro, vaiv’eu drizzà aint meis lö da lavur sül palantschin», surria Flurina Oswald ed agiundscha: «Güsta sper las bes-chas impagliadas».
Aita Stupan e Flurina Oswald instruischan il s-chalin ot e partan daspö trais ons il pensum da mainascoula. Ch’eir scha la situaziun actuala nu saja brichafat na optimala, sajan ellas duos tuottafat cuntaintas cul provisori a Sta. Maria. Per üna es il plaschair ourdvart grond in vista a la scoula da Müstair chi vain sanada actualmaing e chi dvantarà pel prossem on da scoula lura il nouv dachasa per tuottas e tuots (guarda boxa). E per l’otra, perquai cha tuot ils uffants sun uossa dürant il temp da fabrica finalmaing darcheu units suot ün tet.
Dubis al cumanzamaint, plain plaschair davopro
«I d’eira uossa listess bod üna generaziun chi’d es ida a scoula separadamaing», declera Aita Stupan as referind süls ultims passa 20 ons ingio cha la primara gniva instruida a Müstair ed il s-chalin ot a Sta. Maria. E cha la müdada i’l provisori a Sta. Maria haja schon eir procurà per tscherts dubis e dumondas avertas co cha quai funcziunarà lura eir pelvaira cun tuot las classas darcheu suot ün tet. Il facit però es plü co positiv. Chi regna simplamaing üna bun’atmosfera in scoula, constateschan las duos co-manadras da scoula. Quai cun scolaras e scolars cuntaints ed üna meglioraziun da l’administraziun, e da la comunicaziun e la collavuraziun tanter la magistraglia.
Ch’ellas nu gessan insomma bricha plü gugent inavo illa situaziun da plü bod, manajan Aita Stupan e Flurina Oswald plünavant. Ne culla primara e s-chalin ot separà in differents cumüns sco dürant ils ultims passa 20 ons, ne sco chi d’eira il cas amo avant, ingio cha bod mincha fracziun vaiva seis agen lö da scoula. «Eu sun creschüda sü a Müstair», s’algorda Flurina Oswald. «E da nos temp vaivan nus fich pac contact cun tuot quellas e quels da la Val inaint. Aita ed eu vain insè la listess‘annada, però nus duos nu’ns cugnuschaivan vairamaing uschè bain quella jada.»
Scoula davaira unida in ün on
Quai s’ha però müdà intant. Ün fat allegraivel, na be our d’punct da vista sco manadras da scoula e magistras, dimpersè eir sco mammas da mincha jada duos uffants da scoula. «Sco mamma esa bel da verer che’ir ils agens uffants han plaschair dad esser quia e da pudair ir tuots insembel a scoula», declera Aita Stupan. Ella ha ün pa malavita causa üna pitschna excepziun, la scoulina. Quella nempe es rechatta actualmaing amo a Valchava e vain lura pür integrada per l’on da scoula 2027/28 cur cha la nouva scoula a Müstair driva lura sias portas. E cha lura as possa finalmaing discuorrer davaira d’üna scoula unida. «Eu m’allegr fich per quel mumaint cur cha la scoulina es lura eir pro nus e cha nus pudain lura propcha eir dir cha quist saja nossa scoula.»
Chi detta a tuotta via üna pruna da s’allegrar pel prossem on da scoula, conclüdan las duos mainascoulas, Aita Stupan e Flurina Oswald plain entusiassem. Bellas e grondas stanzas d’instrucziun, nouvs büros, daplü ed avuonda lö, ün contuorn spazius, üna nouva maisa da mezdi, nouv spazis d’imprender e da pudair esser finalmaing apunta tuots units suot ün tet in üna bella e nouva scoula per l’intera Val Müstair. Üna scoula cha perfin eir ellas duos füssan gugent amo üna jada scolarinas, sco ch’ellas manajan surriond a la fin.
Bainbod il nouv dachasa
Daspö l’on 2019 ha il Cumün da Val Müstair evaluà divers scenaris per unir las scoulas e modernisar l’infrastructura da scoula in ün unic lö. Quai per pudair accumplir las pretaisas dal plan d’instrucziun, per pudair spargnar cuosts e perquai chi dà adüna damain uffants illa Val Müstair. Il resultat: Tuot dess gnir realisà sün l’areal da scoula existent a Müstair.
In schner da quist on ha gnü lö la prüma palada ed uschea il cuolp da partenza dal proget da raduond 7 milliuns francs per la sanaziun da la chasa da scoula Müstair. Dürant il decuors da quist e prossem on vain l’edifizi dals ons ‘60 tanter oter modernisà e sanà energeticamaing, cun nouvas localitats per la structura dal di per tuot ils differents s-chalins da scoula ed üna nouv’entrada plü generusa. In vista a l’avertüra planisada per l’on da scoula 2027/28 ha il president dal cussagl da scoula, Aldo Rodigari (58) da Fuldera dat ün’invista in chosa.
FMR: Il proget da la nouva scoula a Müstair survain planet fuorma. Quant grond es il plaschair dal cussagl da scoula in vista a l’avertüra prossem on?
Aldo Rodigari: Pel cussagl da scoula es quist ün pass enorm important. Nus eschan fich cuntaints da verer chi gira alch sül fabricat e cha la scoula survain planet fuorma. La sanaziun da la scoula Müstair es per nus ün böt central da quista legislatura.
Che as müda il plü fich da la scoula veglia a la scoula nouva a Müstair?
La magistraglia e las scolaras ed ils scolars survegnan dal sgüra bellas e modernas localitats chi correspuondan al temp e l’instrucziun da scoula d’hozindi. Tuot ils locals vegnan renovats, eir quai chi pertocca l’infrastructura tecnica. Las stanzas d’instrucziun vegnan optimadas cun far nouvs mürs, nouvs üschs – e che chi’d es stat il plü important es, chi s’ha chattà ün lö adattà per fabrichar nouvas localitats per la scoulina. La scoula Müstair po uschenas separar fich bain ils trais ciclus da scoula e tantüna unir a tuottas e tuots suot ün tet.
Per che s’allegra El il plü fich?
Il plü fich m’allegra cha nus pudain spordscher ün lö central. Tant als uffants sco eir a la magistraglia chi po trar a nüz bleras sinergias e collavurar in avegnir blerun plü bain e plü simpel – uschè sco chi‘d es il cas e s’ha verifichà fingià a Sta. Maria. Quia vaina vis e badà cha’l prüm pass per far lura la gronda müdada in ün on, ha funcziunà fingià fich bain, adonta da localitats main adattadas. Implü m’allegra per la magistraglia chi survegnan üna nouva stanza da magisters e nouvs locals ingio chi pon preparar per lur lecziuns. E pels uffants m’allegra fich chi pon ir a scoula in ün bel lö ed in ün ambiaint ingio chi’s va lura eir 11 ons cun plaschair a scoula. Eu sun a tuotta via persvas cha quist vain ad esser üna buna chosa e cha nus vain fat il dret pass per l’avegnir da nossa scoula. (fmr/dm)
Gust da leger dapli?