Palmas enta Medel?

La stad ei gleiti vargada, silmeins tenor il calender. Ina stad che vegn a restar en memoria cun sia calira e schitgira, e quei buca mo duront ils dis tgaun (23 da fenadur – 23 d’uost). Nus vegnin buc ad emblidar schi spert quels maletgs da cuntradas che brischan e glieud che sto bandunar lur casas en prescha. En Spagna dian ei ch’ei crodi fiug giud tschiel. Per nuot fan ei buca siesta duront miezdi per in pèr uras. Persunas che ston luvrar ordaviert van entuorn en vestgadira che cuarcla igl entir tgierp. In anteriur luvrer ha detg a mi ch’ins sappi buc untgir il sulegl, ni detg cun auters plaids: La lavur seigi buc ell’umbriva. – 2026 vegni ad ir ella historia sco onn da record. Quei tenor in rapport da SRF. En Svizra hagien ins mesirau digl avrel tochen il fenadur temperaturas che seigien stadas 2,7 grads sur la media dils onns da 1991 tochen 2020. Tochen uss seigi quei stau la perioda la pli caulda e schetga. Pervia dalla schitgira hagi l’aua muncau en flums e dutgs e surtut era si ellas alps.

Jeu audel adina puspei: Da quei ha ei adina dau. Era periodas extremas. Per exempel 1580 ell’Europa, in onn extrem. Surtut en Tiaratudestga ei quella perioda documentada bein. Igl unviern era staus crius e liungs, e suenter eis ei vegniu immens cauld e schetg. L’aua muncava (gest sco uonn) els flums e dutgs, quei che ha caschunau raccoltas miserablas. Ina perdetga da quei temps ha rapportau d’ina « … arsira horribla, che las fontaunas ein schigiadas e la selvaschina morta». La calira ha giu consequenzas cunzun per l’agricultura. Graun e pumera eran seccai vi.

Concediu, stads da 30 grads e varga ein buc in’excepziun. Jeu seregordel – ei fuva ils onns da 1970 – ch’jeu gidavel mes geniturs a far fein, e savens suavan nus ch’ina stella spitgava buca l’autra. L’aria era caulda e las mustgas murdevan senza fin e rendida. Il mender eran denton las bueras. Duront ch’jeu segavel cul motor attaccavan las cogas e buevan miu saung. Jeu savevel buca seriscuder, perquei ch’jeu stuevel tener la maschina. Schiglioc fuss ella lischnada dalla plaunca giuado (da gliez temps vevan nus buc aunc quellas rodas dublas e treidublas). E miu bab vegneva a segar cun la faultsch e scheva: «Oz sei puspei inaga schetg sco’l tgil dil bau.» Jeu tertgavel mintgamai ch’jeu schigel forsa era aunc ora, sche quellas bueras calan buc.

Quei che dat denton en egl ein las periodas extremas cun calira, inundaziuns e nevadas. Dacuort hai jeu legiu ch’ei hagi neviu en Chile sco aunc mai: La neiv seigi s’emplunada sin 6 – 7 meters. Ils responsabels dil territori da skis hagien stuiu serrar runals e sutgeras.

Ein quellas situaziuns extremas in’enzenna dalla midada dil clima? Miu aug Pauli permiert scheva, cu nus discurrevan da quei tema, che in di creschien palmas ella Val Medel, sche quei mondi vinavon aschia. Tgisà, sch’el ha raschun?

Hubert Giger è stà redactur tar RTR. El è istoricher ed autur, ha fatg perscrutaziuns davart la persecuziun da strias.