«Il post dal secretari general era in pau in mitus»

Andreas Gabriel: Gea, quai sai jau fitg bain. En il decurs dals davos onns hai jau numnadamain dastgà lavurar en differentas funcziuns. Ed uss èsi da signar cun la nova funcziun.

Gea, exact. Per l’ina èsi «secretari general» e lura «parsura da la direcziun». Questa midada cun la segunda funcziun signalisescha l’idea dal nov model d’organisaziun, cun ina ferma direcziun, nua che mintga partiziun da la direcziun responsescha sias atgnas incumbensas.

Apunta, ussa datti ina direcziun da trais persunas, respectivamain da trais partiziuns. Mintgina unescha pliras incumbensas dal directori. Entaifer questa structura represchent jau il sectur «Cuminanza ed Interess». Plinavant datti ina nova partiziun cun il num «Gestiun» che concentrescha las incumbensas da persunal, finanzas ed administraziun. La persuna en quel post vuless la suprastanza da la LR eleger proximamain. E lura datti anc la partiziun «Lingua e Cultura», la quala Silvio Dietrich ha bandunà l’avust. Era quella posiziun vuless la suprastanza occupar bainprest. Quellas trais pitgas furman la direcziun, da la quala jau sun il parsura. A medem temp surpigl jau la funcziun dal secretari general. Quai ha da far dapli cun l’aspect da la LR sco uniun tetgala. La denominaziun da «secretari general» ha la radunanza da delegadas e delegads a Samedan gea vulì mantegnair.

Jau poss mo contribuir mia perspectiva sin tut quels schabetgs: Tenor mai hai simplamain dà ina accumulaziun da differentas lingias ch’èn vegnidas ensemen al medem mument. L’emprim è vegnì redefinì il curs strategic da la LR, preschentà en la radunanza da delegads da l’onn passà. Sinaquai ha la suprastanza decis da vulair reponderar ed optimar las structuras internas per realisar quellas finamiras. E lura è vegnì vitiers la terza pista – las elecziuns per la suprastanza, il gremi strategic. Quella cumbinaziun da duas, trais tematicas ha segiramain contribuì a las discussiuns ed al resultat. Mintga tematica per sasezza avess forsa effectuà damain cumplicaziuns che la summa da tut quellas lingias.

Quai che jau sun segir è che tut las persunas involvidas han adina vulì cuntanscher il meglier per la chaussa. Ma sch’i dat discussiuns, èsi da far quellas. Tenor mai tutgan talas dinamicas tar structuras democraticas ed instituziunalas. Igl è dal tuttafatg en urden da discutar co s’organisar u structurar ed en tge direcziun ch’ins vuless ir. La LR è in’operativa che ha l’obligaziun da basa da furnir tscherts servetschs, ed ella sto adina puspè ponderar e debattar co cuntanscher il meglier las finamiras, era sche quai pretenda discussiuns e midadas.

La plazza dal secretari general – sco ch’ella era avant – è segiramain stada adequata durant blers onns. Ma il post era in pau in mitus. En ils davos onns ma parevi che fitg bler pendeva vi da quella persuna. Sche jau poss ussa contribuir ad in bun funcziunament da la LR, ensemen cun ina buna squadra, sche fatsch jau quai fitg gugent.

Sche Vus manegias quai sco cumpliment, poss jau be dir che jau hai adina empruvà da cuntanscher il maximum en las differentas funcziuns, ensemen cun mias collegas e mes collegas. Sco pledader da medias u manader dals affars publics ed incumbensà per ils contacts politics cun il Cussegl grond ed il Parlament federal hai jau adina pudì agir «davant las culissas». E cler, en mias funcziuns hai jau adina mess paisa sin bunas relaziuns cun persunas ed organisaziuns, gist perquai che talas relaziuns gidan ad ina instituziun pitschna sco la LR ed a sia cuminanza linguistica da sa far valair.

Geabain, la cumissiun da gestiun da LR è s’annunziada tar la suprastanza. Ella survegn invista en tut ils documents relevants. La suprastanza ha beneventà quella controlla ed ha supplitgà la cumissiun da propi sclerir tut ils aspects ch’èn d’evaluar concernent las decisiuns da la radunanza, decisiuns da persunal – insumma da tut quai ch’è stà. Ma en quest connex hai jau in fitg bun sentiment, jau na crai betg ch’ins chattia fatgs che fissan problematics.

Na. Daco?

Jau sun en tschertas chaussas fitg stoic, gist perquai che jau sun da l’idea che instituziuns dovrian discussiuns che vegnan fatgas cun calma e perspectiva.

Enstagl da duas u trais ideas, vuless jau discurrer da dus u trais champs – e daco ch’i vala la paina d’intervegnir en quels. L’emprim è segiramain, uschè trivial sco ch’i tuna, il funcziunament en il territori rumantsch, cun las vischnancas e tut las instituziuns publicas che han in’obligaziun envers il rumantsch. Là ha il rumantsch ina situaziun legala detg favuraivla. Il rumantsch è renconuschì sco emprima lingua en vischnanca e sco lingua chantunala equivalenta. Tut en urden. En il mintgadi n’èsi dentant betg uschè perfetg. Là vuless jau metter in accent. Ma ordaifer il territori datti era differents basegns: p.ex. l’access a scolaziun rumantscha. Vul dir: Co pon las famiglias pussibilitar in’instrucziun rumantscha a lur uffants, sch’ellas vivan ordaifer las vischnancas che porschan in tal servetsch? Quai è ina sfida per la cuminanza rumantscha ordaifer ils territoris rumantschs. Il segund champ fiss il champ naziunal, cun Confederaziun ed organisaziuns naziunalas da servetsch public. Là è la situaziun uschia: Bunamain tut funcziuna per regla en trais linguas e betg en quatter, il rumantsch vegn savens marginalisà e svanescha da la charta svizra. Ins metta permanentamain il tudestg, franzos e talian in sper l’auter – il rumantsch manca. Per exempel ina posta che vegn mintga di sper mia stgaffa da brevs vi, da quella spetg jau in funcziunament per rumantsch, perquai che nus avain il dretg tenor Constituziun federala ch’il rumantsch saja lingua uffiziala en contact cun persunas da lingua rumantscha. Il terz champ: Nus vulessan rinforzar il contact pli direct cun la cuminanza rumantscha. En il mund medial divers dad oz n’è quai betg adina uschè simpel da cuntanscher tut las «bubbles». U ch’ins vegn percepì da la glieud u betg. Qua sto la LR chattar furmas per cuntanscher uschè bleras Rumantschas e Rumantschs sco pussaivel.

Las constataziuns dal studi correspundan per gronda part a quellas che nus avain gia fatg, e las qualas han era manà al curs strategic e las structuras che nus essan vi d’implementar. Natiralmain che tuts vulan cuntanscher ils giuvenils, quai è in desideri omnipreschent. Percunter n’èsi betg uschè simpel da reussir. Ils limits che vegnan mess a la LR èn a la fin dals quints ils meds finanzials, quai conferma il rapport. La LR porscha gia ussa bler cun sias resursas finanzialas. Ed a livel politic cumbattan gea tuts per raps. L’emna passada hai jau per exempel passentà in mez di en il parlament da Cuira che ha debattà davart las mesiras da spargn, tranter auter er en connex cun las scolas bilinguas rumantschas da la citad.

Gea, jau hai lavurà en quels onns en differentas posiziuns per la LR, ensemen cun tschintg secretaris. Tut las fasas han gì lur atgnadads. Per exempel il 1999, cun Gion Antoni Derungs, avain nus fatg tras la revoluziun da l’internet, nua ch’i gieva per insumma crear paginas en lingua rumantscha e las chattar sin in agen server. Era la fasa cun tut las tensiuns davart idioms e rumantsch grischun en scola è stada intensiva. Ed ussa vai per la digitalisaziun da servetschs linguistics. Insumma, las dumondas ch’interesseschan mai il pli ferm èn quellas a lunga vista: Per instradar ina promoziun en la diaspora hai duvrà circa diesch onns per madirar, fin ch’ins ha vis ils emprims resultats.

I dovra omadus – il rumantsch grischun ed ils idioms. En il dretg lieu. En bleras domenas èn las discussiuns surmuntadas. Ils idioms èn adina stads impurtants. Ed il RG augmenta la preschientscha dal rumantsch là nua ch’i dovra ina suletta versiun. I n’è mai stà l’idea da far in sisavel idiom ordlonder. Cun il dretg diever situativ funcziuna tenor mai la cumbinaziun tranter idioms e rumantsch grischun fitg bain.

Gea, el surviva segir, nus avain ina situaziun favuraivla en Svizra. La lingua è renconuschida, ella survegn ina promoziun ch’è francada e betg contestada. La cuminanza linguistica n’ha betg dischavantatgs socials cun viver sia lingua, ella la sa emprender en scola, exprimer sia cultura, edir sia litteratura … Gea, i dat difficultads ed i dat quella fragmentaziun tranter ils territoris rumantschs. Ma sut il stritg è la situaziun favuraivla. Sche la cuminanza vul mantegnair sia lingua, vegn ella a reussir. E gea, forsa svanescha il rumantsch in di, quai pudess capitar.

Jau hai mintga di gust dal rumantsch. Per exempel, sche jau ves il plaschair da nossa squadra e da bleras persunas che s’engaschan per il rumantsch. U lura pli anecdoticamain: Stersas hai jau survegnì ina cartulina cun scrit si «Sommergrüsse», e sutvart aveva la persuna scrit a maun: «Salids da stad». La cartulina è dad in’editura ch’è vi d’emprender ses emprims pleds rumantschs. Ma jau hai era plaschair da pitschnas chaussas che funcziunan simplamain. Per exempel l’invitaziun uffiziala a la festa dal president dal Cussegl grond en la vischnanca da Surses la fin d’avust. Quella era scritta per rumantsch. Be per rumantsch e betg cun tudestg dasperas! La normalitad linguistica funcziuna mintgatant – e quai fa plaschair.