La sutga desiderada – vacanta
Anc mai n’ha ina dunna occupà in dals dus sezs grischuns en il Cussegl dals chantuns. L’onn proxim vegn liber il sez dal Center: Stefan Engler fa plazza. L’emprim che ha fatg palais ch’el avess gust da candidar è Martin Candinas.
Las duas sutgas empermettan gronda influenza. Nagliur na po in Grischun u ina Grischuna mover dapli per ses chantun sin livel naziunal che sin ina da las duas sutgas dal Cussegl dals chantuns.
Il matg ha Stefan Engler dal Center communitgà ch’el na candideschia l’october 2027 betg pli per la chombra pitschna. Dapi lura è Martin Candinas trasora vegnì dumandà, sch’el veglia candidar u betg. L’emna passada ha il cusseglier naziunal dal Center laschà il giat or da satg: «Gea, jau hai interess.» Sche sia partida al nominescha insumma, n’è anc betg cler. Probabel datti anc auters interessents. La cursa sin la sutga dal Center fiss dentant lantschada.
La segunda sutga, quella da la PLD, vuless Martin Schmid salvar. Il politicher da la PLD politisescha dapi 15 onns en il Cussegl dals chantuns. Danor la PLD na san las partidas grondas grischunas anc betg, tgi ch’ellas portan. Las discussiuns marschan.
Ina dunna
Il Grischun n’ha anc mai tramess ina dunna en il Cussegl dals chantuns. Per conquistar ina da las duas sutgas desideradas èsi necessari da gia esser pulit prominent.
Barbara Janom Steiner è ina da las pli prominentas Grischunas ed ella posseda gronda experientscha politica. La presidenta da la Banca naziunala svizra tutga tar il Center. Dacurt saja ella vegnida dumandada da sia partida, sch’ella avess interess da candidar per il Cussegl dals chantuns, di ella Janom sin dumonda da la FMR. Ella veglia anc ponderar intgins dis, ma probabel dia ella Na.
Magdalena Martullo-Blocher da la PPS è era fitg enconuschenta. La cussegliera naziunala è vegnida elegida il 2023 cun il segund meglier resultat – 22 000 vuschs – en la chombra gronda. Ma ella n’abitescha betg en il Grischun. Uschia na vegn ina candidatura per la sutga da Stefan Engler betg en dumonda. Auter ch’en la chombra gronda èsi per la chombra pitschna necessari d’avair il domicil en il chantun.
Il classicher
Il Cussegl dals chantuns è la chombra dals magnats e da las magnatas. Ina buna part dals cussegliers e da las cusseglieras ha gia fatg politica en in ina regenza chantunala. Igl è il classicher: Politisar en il Cussegl dals chantuns suenter avair terminà l’uffizi en in guvern chantunal.
Dals ultims quatter Grischuns en la chombra pitschna èn gist trais stads anteriurs cussegliers guvernativs. La partida dal Center grischuna avess en sias retschas gist pliras persunas cun in tal profil: Barbara Janom Steiner, Mario Cavigelli ed a partir da l’onn proxim era Jon Domenic Parolini.
Pussaivel fissi era da midar direct dal guvern en la chombra pitschna a Berna. Gliez aveva Martin Schmid fatg il 2011 ch’era da lez temp anc schef dal departament da finanzas. Fiss in tal barat da funcziun er in’opziun per Marcus Caduff dal Center? El timunescha da preschent il departament d’economia publica. Envers RTR n’ha el ni confermà ni dementì ses interess il venderdi passà.
Il rampign
I dat però anc in’autra moda da vegnir en il Cussegl dals chantuns: quella sur il Cussegl naziunal. La mesadad dals politichers e da las politicras en la chombra pitschna ha prendì questa via. Tiana Angelina Moser da la PVL, Esther Friedli da la PPS, Thierry Burkart da la PLD e Pierre-Yves Maillard da la PS èn exempels enconuschents.
Questa via ha in avantatg per las partidas chantunalas. Ellas pon nominar ina candidata u in candidat gist per omaduas chombras tar las elecziuns naziunalas. I sa tracta d’in rampign: Sch’il candidat u la candidata dumogna il sigl en il Cussegl dals chantuns ed ha medemamain conquistà in sez en il Cussegl naziunal, po el u ella surlaschar quest sez ad ina persuna sin la glista che n’avess uschiglio forsa betg cuntanschì avunda vuschs.
Martin Candinas ha recaltgà il 2023 passa 28 000 vuschs e fatg il meglier resultat per il Cussegl naziunal en il Grischun – ina buna basa da partenza per candidar en omaduas chombras.
La concurrenza
Ma la concurrenza dal Center na dorma betg. Adina sch’in sez vegn vacant, èsi in bun mument per autras partidas dad empruvar ina conquista. Cunzunt tar la PPS, ch’è stada quest zercladur la victura da las elecziuns chantunalas, dastgassan las quaidas esser grondas. Fin il 2011 aveva la partida la finala adina occupà ina da las duas sutgas grischunas en la chombra pitschna.
En la PPS fiss Roman Hug in candidat pussaivel. Sin la dumonda, sch’el haja gia decidì da candidar era per il Cussegl dals chantuns, di il cusseglier naziunal: «Quai è tut anc avert e nus vegnin a guardar en ils gremis da partida tge strategias ch’i dat.» A la fin dals quints decidian ils delegads e las delegadas da la partida.
Da l’auter maun dal spectrum politic tuna quai sumegliant. Cusseglier naziunal Jon Pult ha gia empruvà avant set onns da recaltgar per la PS in sez en il Cussegl dals chantuns. Sin la dumonda, sch’el vuless il 2027 puspè empruvar, di el: «Il Cussegl dals chantuns è in tema che nus avain anc da discutar en la PS grischuna. Nus n’avain anc tratg naginas decisiuns.»
Il maiorz
Elegì vegn tenor il sistem da maiorz, stat en la constituziun grischuna. Tgi che cuntanscha il pli absolut è elegì en il Cussegl dals chantuns. Candidar po mintgin e mintgina che ha il dretg da votar en il Grischun. I na dovra ni ina glista ni ina nominaziun d’ina partida.
Stretganim en la chombra gronda
A partir dal 2027 vegni pli stretg per il Grischun en il Cussegl naziunal. Empè da tschintg sezs sco fin qua, ha il chantun da bun be pli quatter sezs.
Ina chaussa è gia oz clera: La medema repartiziun da sezs n’è betg pli pussaivla en la proxima legislatura. Ina partida grischuna vegn a stuair ceder in mandat en il Cussegl naziunal: Èsi forsa la PLD, damai che Anna Giacometti na candidescha betg pli? Ubain la PPS che occupescha da preschent gist dus sezs cun Roman Hug e Magdalena Martullo-Blocher?
Jon Pult vul cuntinuar
«Sch’ils commembers e las commembras da la PS grischuna ma nomineschan anc ina giada, stun jau a disposiziun da puspè candidar per il Cussegl naziunal», di Jon Pult da la PS. El saja motivà ed i dettia impurtants dossiers averts nua ch’el vuless prender influenza, per exempel las bilateralas III, la politica da clima, la politica d’energia u ils fits bler memia auts per abitaziuns.
Martin Candinas e ses «fervent giavisch»
«Jau vi cuntinuar mia lavur en la proxima legislatura a Berna, quai fiss mes fervent giavisch», di Martin Candinas. «La lavur a Berna ma plascha. Jau poss prender influenza e muventar insatge. Perquai less jau politisar qua ils proxims quatter onns, sch’ils delegads e las delegadas dal Center ma nomineschan.»
El haja dà enconuschent l’emna passada ses interess per il Cussegl dals chantuns perquai che las medias l’hajan dumandà d’in cuntin e per esser transparent, di il cusseglier naziunal dal Center: «La partida po decider nua ch’ella vul avair mai – en la chombra gronda u en la chombra pitschna.»
PPS e PLD – «anc memia baud»
Tant Roman Hug sco era Magdalena Martullo-Blocher na s’expriman anc betg, damai che la PPS grischuna n’ha anc betg decidì davart las elecziuns naziunalas.
Era tar la PLD grischuna hai num ch’i saja «anc in zichel baud» per dir insatge concret. La partida saja anc amez las preparativas.
Gust da leger dapli?