Istorgia grischùna an 5000 stgatlas

Igl Survetsch arceologic digl Grischùn â cato egn suttetg suplementar par sieus tgats da scavamaints digl passo. Sper igl grànd magazin a Haldenstein magazineschan igl Survetsch arceologic a la Tgira da monumaints ussa lur stgazis ear a Roten an Tumleastga. Quel bietg e sto egn arsenal ad e vagnieu reutiliso igls 2022 sco magazin pigl Survetsch arceologic digl Grischùn sco nov ulteriur magazin par bagns culturals. Ear la Tgira da monumaints digl Grischùn magazinescha sia mobiglia agl bietg. Durànt igl gi da monumaints igls 12 da satember 2026 e igl magazin vagnieu preschanto.

Tocs da bietg

Igl magazin da la Tgira da monumaints digl Grischùn e ualti pintg. Els dovran me duas retschas iral digl anteriur arsenal. Mo igl magazin par la Tgira da monumaints digl Grischùn â duas funcziùns: Tocs da bietg san vagnir conservos durànt egna sanaziùn ad igl e ear egn magazin da reserva. Sco la practicànta da la Tgira da monumaints digl Grischùn, la Aurora Servadio, â aczentuo agl gi da monumaints eara quegl gea schon egna practica digl tains roman. Ear igls Romans ân reutiliso tocs da bietg.

Quella reutilisaziùn funcziunescha ascheia: Sch’anzatgi viva an egn bietg ca stat sut schurmetg da monumaints, sa quella parsùna amparar la Tgira da monumaints digl Grischùn par tocs da bietg. «Igl fuss don, scha quels tocs restan agl magazin. Cun biagear aint els an egn bietg adato agl tains historic, sa l’istorgia da quel toc ir anavànt», â la Aurora Servadio managieu. La Tgira da monumaints magazinescha ear mobiglia ca savess vagnir reutilisada ascheia.

L’analisa dendrocronologica

La Johanna Wolfram-Hilbe, restoratura tier igl Survetsch arceologic, â fatg atent ca daple ca 5000 stgazis digl passo en vagnieus nudos agl sistem a satgatan agl magazin. Igl Survetsch arceologic â gea dus magazins, egn a Haldenstein ad igl savund da nov da Roten. Igl bietg a Roten e isolo bagn. «La fegnamira e da climatisar aschi poc sco pussevel», â la Johanna Wolfram-Hilbe explitgieu.

Tut savund tge ca vean scurvato dat igl diferaintas metodas d’eruir igl tains historic. Cotgla da lena e par exaimpel egn material ca samantegna bagn sur igls ons. Cun l’analisa dendrocronologica e’gl pussevel da datar la cotgla. Igl dendrocronolog near la dendrocronologa – igls expearts par datar lena – fa egna rusna agl toc da lena a sa liger giou igls aneals ad analisar da tge tains quegl dariva. Igl Survetsch arceologic magazinescha la cotgla da lena an folia d’aluminium.

Mintgatànt prendan igls arceologs ear egna prova da la teara, noua c’els ân gest fatg egn scavamaint. «Nus prandagn me or egn toc da la teara, sch’igl liac da scavamaint vean rut near transfurmo. Mintga rasada ca vean prida davent e gea lua davent», ân igls arceologs declaro lur prozeder. Ear quellas provas vignan pacatadas aint par igls suaintervagnànts.

Egn giast a scuviertas prominentas

Egn digls giasts prominents exponieus agl magazin da Roten e egna copeia da la statua digl Carl igl Grànd da la Claustra San Gion da Müstair. El eara retg da la Franconia. Gl’on 774 eara el vagnieu an egna burastga da nev segl Pass digl Umbrail. Egna legenda raquenta c’el vegi ampurmess c’el biegi, sch’el survivi la burastga, egna claustra an la proxima val. Davent digls 1488 e el vagnieu eterniso sco statua an la baselgia da San Gion. Dantànt ân analisas musso ca tocs da la statua darivan da diferaints tains. Igl tgieu datescha da la savunda measadad digl dudeschavel tschantaner. Igl torso e ànc ple vigl. Digls 1488 rivan las tgombas ad igl mantel.

Egn’otra scuvierta prominenta agl magazin e egna stampa digls dissegns digl grep da Carschenna sur Seglias. Igls greps cun dissegns en vagnieus catos igls 1965. Igl Museum retic â fatg maletgs a fotografeias da quella scuvierta. Peer tres ons ple tard e igl Survetsch arceologic vagnieu fundo ad â cuntinuo d’evaluar igls dissegns. Dato e quella scuvierta vagnida anturn igl tains da brùnz near da fier. Igls dissegns mussan animals a szenas da tgavalareia. Mo igl motiv dominànt digls dissegns da Carschenna en rudeals. La stampa e vagnida fatscha igls 1972 ad e ear part digl magazin. Dantànt vean ussa studagieu landervei co c’ign less sirar igls dissegns a lùng cuz. Cun egn scanner 3D savess quegl easser pussevel da taner an salv quels maletgs.

«Forza la scuvierta ple legra digl magazin»

Cunquegl ca las ple diferaintas tgossas en vagnidas magazinadas a Roten, dat igl ear egna scuvierta speziala. La Johanna Wolfram-Hilbe â managieu: «Quegl e forza la scuvierta ple legra», ad â tanieu sei egn uviercel da hisli c’e vagnieu dato sen 1438. Quel e vagnieu cato agl casti Strassberg a Malix.

Igls tgats digls scavamaints vignan magazinos par la grànda part an stgatlas da plastic. Quegl e vagnieu dezidieu parquegl c’igl â avantatgs logistics. Las stgatlas san vagnir amplunadas blear meglier. Ad ellas tegnan ear meglier, sch’igl dess egn’eada egn don d’aua. Sen las stgatlas stat da noua c’igl tgat dariva a tge c’e aint. Las scurzanidas en: Min, Kno, Met, Org a Ske. Quegl mùnta c’igl cuntegna anzatge mineral, ossa, metal, organic near egn scelet.

Betga tut las scuviertas en schon vagnidas analisadas. Mintg’on â igl Survetsch arceologic digl Grischùn 40 near daple scavamaints. Mo magazinar las scuviertas garantescha c’ellas san vagnir conservadas par igl futur. Ear students a studentas dastgan vagnir agl magazin a far lur retscheartga par egna lavur da bachelor near master. La Johanna Wolfram-Hilber cre c’igl vean ear a dar novas metodas d’analisar. Ascheia san scuviertas – cun metodas novas – forza agl futur tradir ànc daple da lur istorgia.