Peda da spitgar
Barbara Hoffmann Tomaschett ei ina catschadura che spetga pli bugen enstagl da cuorer suenter alla selvaschina. Dapi igl onn 2000 va ella a catscha el contuorn dall’Alp da Rueun amiez la Surselva. Ella ei stada la secunda dunna cun patenta da catscha en sia secziun.
Atgnamein eis ei bunamein memia bi per ir a catscha. Il tschiel sur il Piz Fess vi da tschei maun dalla val ei blaus e senza in sulet nibel. Sin rodund 2000 meters d’altezia, sur il vitget da Rueun, scaulda il sulegl d’atun las preits dalla tegia. Barbara Hoffmann Tomaschett havess nuot encunter in pèr nibels e plievgia. Cu igl ei memia cauld, enquera era la selvaschina l’umbriva e resta plitost egl uaul.
Tgi che spetga, vesa
La tegia ei empau giud via. Tgi che vul visitar la catschadura da 64 onns sto pia saver nua che quei encarden ei d’anflar. Ella sezza sesenta da casa si cheu. Aschia sa ella exact nua che la selvaschina semova e cu igl ei il meglier mument per ir a star a post: «Cu il vent vegn da sutensi stos ir tier il post, seser e spitgar.»
Seser e spitgar. Quei sa Barbara Hoffmann Tomaschett. Silmeins si cheu els aults. Giu la val ha ella bugen, sch’ei marscha enzatgei. Duront la catscha aulta semida sia tenuta. Ir d’in liug a l’auter per encurir la selvaschina ei buca sia moda. «Cun ina catscha ruasseivla contonsch’ins tuttina bia, sche buca dapli», manegia ella en tutta quietezia.
Era sche buca cua d’animal lubiu per la catscha selai veser, munta quei buca che nuot ei iu. «Ei marscha adina enzatgei. Dependa mo, sche ti vul veser ei.» Duront il discuors meina ella si’egliada adina puspei el lontan. «Mira, in tschéss.» Sur nos tgaus fa el ses rudials.
Dalla tiradura alla catschadura
Che la dunna oriunda da Turitg ei insumma daventada catschadura, ei era d’engraziar a siu um Bruno Tomaschett permiert. La primavera vargada eis el morts. Ella ha accumpignau el pliras gadas a catscha. Beingleiti hagi ella sentiu il desideri d’ir sezza. Sco tiradura da 300 meters era il sittar la pli pintga sfida. Ella hagi in di declarau a siu um ch’ella vegli far igl examen da catscha. Igl entusiassem da lez seigi denton staus pigns: Dunnas ella catscha aulta grischuna? Segir buc. Barbara Hoffmann Tomaschett seregorda bein dil patertgar alla fin dils onns 90: «Quei s’udeva semplamein buc. Punct.»
Ella ha denton buca fiers la faultsch el canvau. Sche buc ir a catscha, sche forsa daventar menadra da tgauns da saung. Quels suondan il fastitg da saung d’in animal blessau e gidan d’anflar el. Mo era perquei intent drova ei la patenta da catscha e sche pusseivel dus, treis onns atgna experientscha da catscha. Aschia ha la via tuttina menau ella leu, nua ch’ella leva ir naven dalla bial’entschatta: a catscha.
Cun 38 onns ha ella fatg igl examen. Igl atun dil medem onn, igl 2000, eis ella ida l’emprema gada a catscha aulta. En sia secziun eis ella stada la secunda dunna cun patenta. Egl entir cantun Grischun eran lu, aschia seregorda ella, rodund 80 catschaduras activas. Oz seigien dunnas alla catscha acceptadas ni per dir en ses plaids: «salonfähig».
La tscharva sto a val
Van dunnas auter a catscha ch’ils umens? – Barbara Hoffmann Tomaschett crei che las dunnas pondereschien forsa in tec pli ditg avon che sittar. Quei vul tuttavia buca dir ch’ils umens sittassen senza patertgar. Lezs han perencunter dapli forza ella bratscha. Mo era per in singul um ei in taur tscharva da 150 kilos negina cagna. Ei drova pliras persunas e meinsvart gida era igl adrenalin. «Tuttenina ein forzas avon maun, las qualas ins vess mai spitgau», declara la ferventa catschadura.
Avon il siet drova ei denton in puls calm. Ella seregorda: «Inagada ei ina vacca tscharva vegnida tut persula ord igl uaul. Curiosamein mirava quella adina puspei anavos. Per mei eri clar: Cheu vegn aunc in vadi. Jeu haiel pia buca sittau. La vacca ei ida vinavon e cuort suenter ei propi in secund animal vegnius ord la caglia. Mo buc in vadi, in taur tscharva. La vacca ha matei fatg bials egls al taur.» Deplorablamein era il taur buca lubius, pia ch’ella ha quei di buca fatg preda. Oz sa ella denton rir da quell’anecdota.
Las differentas catschas grischunas
Catscha aulta
Ella ha liug mintg’onn duront treis jamnas il settember, oravontut sin tscharvas, cavreuls, camutschs, mo era muntanialas.
Catscha da capricorns
Cheu vegn fatg catscha sin capricorns. Buca mintga persuna cun patenta da catscha astga separticipar a quella. Tgi che astga ir cu, ei reglau claramein. Uonn ha quella catscha liug denter ils 5 d’october ed ils 8 da november.
Catscha bassa
Naven digl 1. d’october entochen ils 30 da november 2026 vegn iu a catscha d’animals pli pigns sco lieurs, uolps, cots d’uaul ni era hazlas.
Catscha da laghetg
Ella ha liug naven digl 1. da november 2026 entochen ils 28 da fevrer 2027. Cunzun uolps, tais e fiergnas vegnan sittai.
Catscha speciala
Priu il cass ch’ei vegn buca sittau avunda tscharvas e cavreuls duront la catscha aulta, dat ei ina catscha speciala. Quella ha liug, tut tenor regiun, denter ils 31 d’october ed ils 20 da december 2026. (fmr/ptm)
Dapli viandar che catschar
La caschun da sittar seigi daventada pli rara. Ils onns vargai ein stai caulds e consequentamein seigi curriu pauc duront la catscha aulta en siu territori. Perquei manegia Barbara Hoffmann Tomaschett riend: «Magari mein nus schon pli bia a viandar culla buis che a catschar.» Mo la catscha ei per ella buca mo quellas treis jamnas el settember. «La catscha ha liug igl entir onn.» Ella observa la selvaschina era ordeifer il temps da catscha ed emprova da capir tgei che schabegia ella natira. «Co ir a catscha emprendan ins pér egl uaul.»
Barbara Hoffmann Tomaschett va oravontut a catscha aulta e catscha da laghetg, per exempel sin uolps (mira boxa). Ella gauda la moda ruasseivla: observar, spitgar e decider el dretg mument. Il temps ella natira fetschi ella pli ruasseivla, pazienta e humiliteivla.
Il cor dat aunc adina
Diltut ruasseivel vegn ei denton era aunc suenter 26 onns buca. Suenter in siet dat il cor da Barbara Hoffmann Tomaschett aunc adina tut che schula. Ei fetschi negina differenza, sch’ei seigi ina muntaniala ni in taur da cruna. «Ei emporta buca tgei animal ch’jeu settel, il respect ei il medem.» Cul siet finescha la caussa denton buca per ella. Ei vala da trer a nez ton sco pusseivel digl animal sittau. Denton buca mo la carn vegn cuschinada. Il grass dalla muntaniala vegn culaus e duvraus per far etgs.
Dapi quei uost ei Barbara Hoffmann Tomaschett da Rueun pensiunada. Sia carriera professiunala ha ella entschiet sco scolasta primara. Pli tard ha ella midau ella tgira da persunas cun impediment e tochen la pensiun eis ella stada fideivla a quei mistregn sco menadra da partiziun ella Casa Depuoz a Trun. Uonn sa ella per l’emprema gada passentar l’entira catscha aulta senza il plan da lavur el tgau.
Quei suentermiezdi para il temps aschia ni aschia da giugar negina rolla. Il sulegl stat aunc adina sur ils cuolms. Il tschéss d’anson ei sgulaus vinavon. Barbara Hoffmann Tomaschett sesa avon sia tegia e sforza nuot. Pertgei mintgaton ei quei ch’ins vesa tuttavia avunda.
La catscha masculina vegn pli feminina
Alla catscha aulta grischuna portan aunc adina marcantamein dapli umens che dunnas la buis sur la schuiala. Mo ei para da dar ina midada: Uonn ein 38 da total 174 novizs e novizas stadas dunnas. Quei corrispunda a 21,8 % – pia bien mintga tschunavla persuna.
Avon 20 onns veseva quei aunc ora auter: Il 2006 eran da 166 novizs sulettamein 7 dunnas, gest inagada 4,2 %. Ils diembers varieschan zuar dad onn tier onn, mo il svilup sur pli liung temps ei clars: La cumpart dallas dunnas crescha. Resta quella tendenza, savess la catscha grischuna daventar pli feminina. (fmr/ptm)
Gust da leger dapli?