In mais da pais

«En bucca d’luf!» – Il settember è en il Grischun il mais da la chatsch’auta. In mais cun in agen latin ed agen vocabulari. Perquai datti questa giada la revista mensila per lung da pleds frequents da chatscha. – Bun tun!

Il «dasch» vegn mess en bucca a la selvaschina sajettada sco past da bara. E per regla han lura ils tschiervs ed ils chavriels en bucca quel dasch era sin las fotografias da chatscha. Ma co èsi insumma d’inscenar quellas fotografias? Cun u senza arma, cun u senza sang? La chatscha grischuna enconuscha perfin in codex cun reglas da dignitad e respect fotografic envers la selvaschina. Quel mussavia è era vegnì propagà curt avant la chatscha da quest onn. Envers la FMR ha il pli aut chatschader svizzer, il president da l’associaziun Chatscha Svizra Flurin Filli, ditg: «Ozendi na dastga ina fotografia da chatscha simplamain betg pli mussar che l’uman dominescha l’animal.» Bun, il meglier tric per evitar quel dischequiliber da pussanza fiss da laschar viver l’animal, u betg?

A la «vatga» vul La Posta render in omagi – dentant betg a la vatga-tschierv, mabain a la vatga retica. La razza grischa. La Posta ha communitgà quest mais da lantschar il november ina seria da marcas postalas cun si animals da niz ch’èn rars. La tipica vatga grischa vegn stampada sin la marca da 260 raps. Ina dumonda en la runda: Cura avais Vus cumprà la davosa giada ina marca en la valur da 2.60 francs? Probabel vegn la marca da la vatga grischa a restar precis uschè rara sco l’animal sez.

Ils «salids da chatscha» dad RTR tutgan era gia tar il vocabulari tradiziunal. L’emissiun al radio tranter las 21.00 e las 22.00 è populara, cun u senza vinars. Ed era cun u senza la nova direcziun dad RTR. La neo-directura Simona Caminada ha cumenzà quest mais a Cuira. Duas emnas pli tard ha la SRG SSR preschentà il nov directori dad RTR en furma dad ina foto da gruppa dad otg persunas, ina persuna dapli che avant la transfurmaziun sfurzada causa las mesiras da spargn. Na sto RTR pia betg spargnar? La nova directura ha respundì matematicamain en l’intervista cun la FMR: «Avant il program da transfurmaziun avevan nus set plazzas entaifer la direcziun schlargiada. Oz avain nus era set plazzas, ma cun otg fatschas, e gliez perquai ch’ina partiziun vegn manada da duas persunas en in co-lead.» Damai è tut restà pli u main a la veglia, sco tar ils «salids da chatscha». Tar quels n’èsi però betg da far quints. 

En la lingua dals uffizis da chatscha vegn discurrì savens da la «Dunkelziffer». Per dir simpel è quai la groba calculaziun e dumbraziun da l’effectiv da tschiervs en il Grischun. Ina sort «Dunkelziffer» ha er il president communal da Zernez, Domenic Toutsch, vulì calcular en vista a las elecziuns. En in’intervista cun la FMR ha el ditg: «Dals 1100 votants sun 99,9 % fich amiaivels e stiman nossa lavur.» Sia calculaziun n’è betg stada mala. La fin da settember ha el victorisà cleramain cunter il concurrent Fadri Guler. Ma Domenic Toutsch ha fatg «be» 81,1 % da las vuschs. El sto oramai viver cun la differenza da 18,8 %, la differenza tranter quellas persunas ch’èn amiaivlas cun el sin via (99,9 %) e quellas che han propi mess en l’urna ses num (81,1 %).

In «capitaler» fiss en il vocabulari da chatscha probabel Dumeni Tomaschett. Quest settember, durant ch’el è ì a chatscha, è el vegnì elegì per la tschintgavla giada sco president communal da Trun. Senza dubi, sche Dumeni Tomaschett faschess per mintg’onn en uffizi – sco in capricorn – dus nufs vi da la corna, lura pudess el far parada cun dus bravs artgs sin sia testa.

Plitost «sbaglià» il butin ha la suprastanza da Scuol. Las intenziuns èn bain stadas bunas, numnadamain d’analisar e far urden cun tut la situaziun da scola en las differentas fracziuns da la vischnanca. Ma lura è «il tun ì davos ora». Il gremi ha envidà la populaziun ils 14 da settember ad ina saira d’orientaziun ed ha gist communitgà en quella che tut saja gia decis da la suprastanza, numnadamain da serrar las scolas primaras da Ftan e Tarasp. Per restar tar il jargon da chatscha: La «vatga bletscha» era per terra! Ma perfin il president dal cussegl da scola ha mess en dumonda quella saira en il plenum: «Nus vain noss dubis cha quista decisiun saja la megldra per las fracziuns.» Quel votum mussa: Probabel dovri a Scuol durant las proximas emnas anc divers schlucs or da la palorma per far la pasch. 

In pau «vent» han sentì quest mais ils parlamentaris grischuns a Berna. In onn avant las elecziuns naziunalas e malapaina che Anna Giacometti ha mess en vista da chalar sco cussegliera naziunala, hai dà moviment en il triep. Stefan Engler ha gea era gia mess en vista da betg recandidar per il Cussegl dals chantuns, uschia ch’in «revier» vegn liber. Per la paja datti in «hoc» pli pauc en l’auter «asil», en il Cussegl naziunal. Pia, ils «animals politiques» vegnan in pau gnervus. Tuts èn in pau pli sensibels. Tuts èn sco sin guglias. Atgnamain èsi uss exact sco tar la selvaschina ch’è vegnida pli sensibla ed attenta causa la preschientscha dals lufs. I sa tschenta mo ina dumonda: Tgi è il luf a Berna?

A Rueun vegn «prendì ora il dadens» a l’istorgia da la regiun. Dapi diesch onns exista là l’Archiv cultural Foppa che tegna en salv e tgira documents, fotografias, brevs, cudeschs ed auters scrits istorics. Pelvair, l’archiv survegn avunda material. Jan-Andrea Bernhard, il president partent da l’uniun archivara, ha plitost rendì attent en radunanza ad in’autra sfida: «Igl ei pli sempel da survegnir material pigl archiv che carstgauns che collaboreschan.» Quai è exact sco tar la lavur da tgira e «Hege» en las secziuns da chatscha: I dess avunda lavur, ma savens mancan ils gidanters.

La «statistica» da mintga singula chatschadra e chatschader è relevanta per la «statistica» chantunala. Quella decida nua ch’i dat en il Grischun ina chatscha speziala e quants animals che ston anc vegnir sajettads. La statistica da Berta Caminada da Panaduz è impressiunanta. Quest mais ha ella inoltrà tar la Chanzlia chantunala ses «butin» da 15 781 suttascripziuns da sia iniziativa per daners bluts. Quai è in record. Sche tuttas e tuts che han signà l’iniziativa van lura in bel di propi a votar per quella, lura ha Berta Caminada gia ensemen var 25 % da las vuschs per in GEA. La dumengia passada èn numnadamain var 60 000 Grischunas e Grischuns ids a votar.  

L’anteriur cusseglier federal Adolf Ogi è in detg «caliber», schegea betg in tipic «caliber grischun». Quest mais ha l’anteriur minister da traffic visità puspè ina giada la Porta Alpina giudim Sedrun. Che l’idea da colliar Tujetsch cun il mund n’è betg daventada realitad, deplorescha Adolf Ogi anc oz. Tar sia visita è el dentant vegnì infurmà davart la nova idea dal cosmolog rumantsch Lucas Lombriser. Quel vuless realisar en il tumbin dad 800 m in uschè numnà «interferometer d’atom», quasi in mega-caliber grischun. E quel apparat avess da pudair cumprovar la materia stgira. Forsa ch’ils scienziads chattassan lura finalmain la «Dunkelziffer» correcta per la chatscha grischuna.