«A maisès», ad alp e davart la mezca da casa

«Jeu mez fuss mai vegnius sill’idea d’edir in cudisch cun biaras regurdientschas e reminiscenzas. Igl ei stau l’idea da miu frar Bruno e da mia consorta Letizia», di Adalgott Berther (86). Ussa che l’ovra ei ton sco finida ed il datum per la vernissascha fixaus, di el tonaton tenend il cudisch enta maun: «In tec loschs sun jeu schon da quei cudisch.» Ferton che Adalgott ha furniu il text pil cudisch, ei Bruno Berther sefatschentaus da tut igl auter per ch’il cudisch daventi realitad.

In document per la historia

Il cudisch che porta il tetel «Vargau e dils biars emblidau» cun rodund 500 paginas ei in document per la historia locala. Pertgei bia da quei ch’ei vargau ei emblidau ed ei buca pli present allas generaziuns giuvnas. «Jeu crei lu era ch’il cudisch vegni ad interessar surtut persunas sils onns che san aunc co ei era antruras», di Adalgott Berther ch’ei carschius si a Rueras. Suenter in studi da teologia da treis onns eis el sedecidius per la formaziun da scolast secundar a Friburg. 1966 eis el entraus en survetsch sco scolast secundar a Dallenwil el cantun Sutsilvania. Leu e lu pli tard a Wolfenschiessen ha el dau scola sil scalem superiur entochen tier la pensiun igl onn 2003.

Restaus attaschaus al puresser

«Quei ch’ei vargau e negin metta a guvern, silmeins sin pupi, ei emblidau en buca ditg», quei scriva Adalgott Berther el plaid sin via sco introducziun en siu cudisch. Dapi biebein 20 onns noda el las reminiscenzas da siu temps oravontut da buob e giuvenot. «Jeu hai in’immensa memoria. Il patratg vid quei ambient da pli baul ei fermamein en miu intern, savens hai jeu schau encrescher per quel. Quels sentiments han adina accumpignau mei egl jester», di Adalgott Berther. Sias historias emprovi el da raquintar minuziusamein ed exact el cudisch. Per dar veta als raquents ha el era schau vegnir a plaid vischins tuatschins. Il cudisch ei illustraus rehamein cun fotografias dil temps passau. Sper las regurdientschas e las reminiscenzas ordvart interessantas dattan ellas in accent supplementar al cudisch che cumpara en in’ediziun da 100 exemplars.

«A maisès»

Adalgott Berther scriva buca mo dallas isonzas, dalla lavur dil pur e starler, mobein era dils uaffens e l’iseglia sempla che vegneva en funcziun pli baul avon la mecanisaziun. Il diever d’expressiuns, nums e plaids dil temps passau fa la publicaziun fetg interessanta era ord vesta linguistica. Buca meins fascinonta daventa la publicaziun era pervia da plaids tipics ed exclusivs sco era passaschas el lungatg romontsch tuatschin. El relata dalla veta el menaschi puril dils geniturs, dil temps «a maisès», dil viadi dil «tgavrè sé Culmatsch», dalla stad si d’alp ni era dalla mezca da casa che reusseva buc’adina tenor giavisch. Aschia descriva el la historia dalla mezca da casa cul salvanori ch’era buca vegnius tucs endretg el tgau ed ei lu pli tard vegnius en veta e siglius ord la sbuglientera.

Finanziau sco starler il studi

Adalgott Berther raquenta dalla benedicziun dallas alps entras il caplon, la scargada, far magnuc, tschagrun e pischada, dil purtger ch’ei ius culla brocca ni la moda e maniera da lavar resti pli baul. El seregorda: «Mia secunda professiun ei adina stada il puresser, era sch’jeu hai mai fatg sez il pur. Jeu sun adina segidaus e s’interessaus. Miu studi da scolast secundar a Friburg hai jeu fadigiau sco starler a Maighels duront duas stads.» La publicaziun cuntegn biars nums e fotos da persunas stadas engaschadas ell’agricultura – seigi ella val sco si las alps – dil temps d’avon 50 – 70 onns.

Eveniments tragics

Adalgott Berther seregorda denton era digl onn dallas lavinas 1951, dil graun e paun, dalla funcziun dils chischners ni era digl usit da Sontgaclau. Il cudisch ei cumpletaus cun fotografias ch’indicheschan era nums locals dalla Val Tujetsch. Las historias d’Adalgott Berther risguardan denton buca mo la truscha da pli baul, mobein era bein enqual eveniment meins legreivel. Aschia la disgrazia dils 21 d’uost 1958 a Curnera. Il paster pign Stiafen Giger era daus ell’aua e morts. In meins avon era il paster grond da Cuolm Val, Leci Antoni Caduff, vegnius tuccaus mortalmein dil cametg. Talas historias tragicas sebrattan el cudisch dad Adalgott Berther cun historias divertentas e legreivlas. La publicaziun cumpeglia aschia in entir artg d’ina veta d’antruras en muntogna.