Treis minutas per la Surselva

Admirabla senza dubi ei quella maschinaria che semetta gi per gi en moviment mo suenter in cuort paus da notg la damaun denter las 04.00 e las 04.30. Nundumbreivlas locomotivas dattan da medem temps is ad uras per transportar entochen tard la notg la clientella per la tiara entuorn. Da Basilea a Chiasso, da Sogn Gagl a Genevra en tuttas direcziuns. En tacts dad ina, da mesa e schizun en quel dad in quart ura secruschan e sebrattan trens ell’entira Svizra. Respect viers quellas e quels che tegnan sidretg quei menaschi e che coordineschan uras, minutas, tacts e secundas. Secapescha che nus tuts essan buca pauc loschs che quei urari funcziuna en Svizra visavi alla Tiaratudestga, nua ch’ei regi pli bia caos che regularitad sil binari, sco ei vegn getg e scret. Capir che quei menaschi funcziuna ei secapescha buca sempel ed empau sesentan ins sco il «Landvermesser K» el roman da Franz Kafka che sesprova dad anflar access al casti e cheutras era da capir empau siu agen destin.

Sco sempel passagier che sesa regularmein el tren resta l’entira organisaziun e responsabladad per ils differents tacts ina black box. Bugen havess ins enderschiu dapli, per exempel davart la colligiaziun per ils passagiers ch’arrivan neu da Turitg cun la Viafier federala a Cuera per midar ella Retica en direcziun Surselva. Secapescha ch’ina tala organisaziun da differents tacts sa ed astga buca prender risguard sin basegns individuals. Ton ei cert e quei capescha mintga «Landvermesser», era sch’el ei buca part dil roman da Kafka. E tuttina setschentan gest el mument ch’ins cuora tras la staziun da Cuera dil binari nov per contonscher la Retica en direcziun Surselva sin binari endisch damondas fundamentalas digl esser human e secapescha era davart l’atgna cundiziun. Per quella cuorsa dad in binari a l’auter restan exact treis minutas denter il mument che la Federala da Turitg arriva entochen che la Retica parta. Era sche la puntualitad svizra ei ina dallas meglieras sil mund, restan magari buca treis, mo forsa duas, ni ina minuta ni ch’il tren retic ei insumma naven. Interessantas objecziuns sedattan enten vargar ella cuorsa denterbinaria persunas che portan grondas valischas ni objects per sedivertir sin pista.

Secapescha ch’ins vul en tuttacass buca arver vegls foss denter la Surselva ed ils cumpatriots ladins. Gir ni scriver astgan ins quei tuttavia: Ad els restan sis minutas per midar tren dad ina instituziun en tschella e quei aunc gest cun far mo in pèr pass dad in binari a l’auter. Ins po secapescha cuir quei a tuttas e tuts sin viadi da Cuera viers l’Engiadina e suppona che las autoritads nunenconuschentas el casti, per turnar tiel roman da Kafka, attribueschien alla populaziun ed als hosps sursilvans ina megliera constituziun corporala visavi al rest dalla populaziun grischuna. En talas situaziun fan gronds lamentos pauc senn, aschia ch’igl ei da tschercar adattadas soluziuns per surmuntar ils obstachels. In tip: Seser gia a Turitg davontier el tren per setschentar a Cuera gest ella vischinonza dalla scala rullonta en direcziun dil plaunterren dils autos da posta. In spurt dalla scala rullonta siado entochen tier la scala che meina engiu sin binari endisch. Attenziun, la scala engiu ei buca rullonta e para gia dad esser empau sils onns.

Enzatgei ei denton unic en Svizra, el Grischun, ed ei semplamein simpatic: Ei dat tier nus negina elita e negins privilegis per autoritads. Igl anteriur cusseglier guvernativ ed actual president dil cussegl d’administraziun dalla Viafier retica, Mario Cavigelli, sto era cuorer, sch’el vul mintgamai contonscher neu dil binari nov la Retica en direcziun Domat, el para dad esser stoda fits.

Andreas Cadonau da Vuorz è stà pur e schurnalist – fin a sia pensiun questa primavaira.