Douglasia u nuscher empè da pign
Ils pigns scheman e na supportan betg la midada dal clima. Ma anc ussa protegian cunzunt pigns la glieud da bovas e privels da la natira en il Grischun. Tge plantas fissan fittas per ils guauds da protecziun en l’avegnir? Gliez vegn testà a Tgavrouls sur Casti. Igl è ina da 56 plantaziuns da perscrutaziun en l’entira Svizra. Ina reportascha.
A la staziun spetgan il selvicultur e l’inschigner forestal sin la reportra. Senza far lungas vai cun auto sur Casti siador. Suenter diesch minutas arrivain nus a Tgavrouls. Auter ch’ina tavla na tradescha nagut ch’i vegn perscrutà qua per l’avegnir dal guaud (guarda box).
Intgins pass plinensi hai ina saiv da passa dus meters autezza. Ella circumdescha in terren da forsa tschient giadas tschient meters. Endadens crescha fletga, intginas chaglias sa stendan sur il fain lung si – atgnamain nagut spectacular. I sumeglia ina pastgira selvadia ch’è sin il precint da crescher en.
Lura èn però da vesair ina massa fists cun cedels alvs. La primavaira 2023 èsi vegnì plantà qua passa 700 plantinas. Anc avant che raiver sur la tarmenta saiv explitgeschan ils dus umens a la reportra il problem che ha manà a questa plantaziun da test.
56 plantaziuns en tut la Svizra
«Plantaziuns da test per spezias da l’avegnir» è in project da perscrutaziun che duai eruir tge plantas che pon subsister la fin dal 21avel tschientaner. En 56 plantaziuns sin differentas autezzas vegn intercurì co che differentas spezias vegnan a frida cun stads adina pli chaudas e sitgas.
18 spezias vegnan testadas en l’entira Svizra. Per mintga spezia vegnan impundidas semenzas da pliras derivanzas per avair variantas geneticas. La lavur scientifica vegn prestada da l’Institut federal per la perscrutaziun da guaud, naiv e cuntrada (WSL). Ils servetschs forestals locals porschan sustegn. Els controlleschan las saivs e segan la plantaziun per che las plantinas hajan avunda glisch fin ch’ellas èn creschidas sur la vegetaziun or.
Singular è che la regiun Alvra ha gist duas plantaziuns da test. Sper quella a Tgavrouls sur Casti datti anc ina a Bravuogn al Cuelm da Latsch. Gliez porschia la chaschun da sa barattar ora tranter pratica e scienza, di Urs Fliri. Il manader dal revier forestal Alvra fa part da la gruppa d’accumpagnament dal project da perscrutaziun.
La gruppa cusseglia il WSL en dumondas da la cultivaziun da las plantinas, dal mantegniment da las saivs ubain da la tgira dal guaud giuven che daventa actuala cura che las curunas da las plantas creschan ensemen.
Il problem cun il pign
«Tge plantas èn fittas per l’avegnir?» – Gliez saja la dumonda che passa 50 plantaziuns sco quellas da Tgavrouls duai respunder, di Elia Bonderer, inschigner forestal da la regiun. «Ins parta da quella che bleras spezias en noss guauds n’èn betg fittas per la midada dal clima.» Per 2 fin 3 grads s’augmentian las temperaturas ils proxims decennis en la Val d’Alvra – in augment d’enfin 4,5 grads, cumpareglià cun il temp avant l’industrialisaziun.
E gliez è precis per la planta la pli derasada in problem. Il pign protegia en il Grischun glieud ed edifizis da lavinas, crudada da crappa, sbuvaditschs e da bovas. Ils guauds da protecziun consistan per gronda part be da pigns.
«Pervia da sias ragischs pli plattas, che na van betg en la profunditad, ha il pign fadia da survegnir avunda aua, sch’igl è sitg», declera Urs Fliri, selvicultur e manader dal revier Alvra. «Sch’igl è sitg, vegn il pign sut stress ed è pli periclità dal scorset.» Monoculturas da pigns en Germania u l’Austria han gia subì gronds donns. Plantaziuns da test sco a Tgavrouls duain mussar tge alternativas ch’i dat tar il pign.
Ils dus umens raivan cun levezza sur la saiv. La reportra dovra in zichel pli ditg da superar l’obstachel.
Douglasia è buna per racoltar lain
Il selvicultur palpa las guglias d’in truscal e para d’esser satisfatg. Igl è ina douglasia, ina planta importada da l’America avant radund duatschient onns. «La douglasia è fitg sensibla en ils giuvens onns», di Urs Fliri. Ma la qualitad dal lain saja buna e cumparegliabla cun il laresch.
El haja giavischà ch’ins testeschia era questa spezia a Tgavrouls. «En Svizra datti lieus nua che la douglasia cuntanschia in diameter dad in meter. Il potenzial è grond, sch’ella vegn plantada en il dretg lieu.»
Sper la douglasia èn plantadas qua anc sis autras spezias: il tieu da guaud, il nuscher, il tscharescher selvadi, l’ischi giz, l’ischi opalin e l’aviez. Tschernì las spezias ha l’Institut federal per la perscrutaziun da guaud, naiv e cuntrada (WSL) che timunescha il project scientific.
Semenza perfin da Kirghistan
In toc plinensi sa stenda ina frastga d’in ischi giz tranter la fletga siador. Dasperas è fitgà in fist cun in cedel alv en il terratsch. Sin il cedel stat scrit si «Fully CH». Ils umens explitgeschan il sistem da la plantaziun: I dat 21 parcellas pitschnas. En mintgina hai 36 plantinas dad ina spezia. Mintga spezia è vegnida tratga cun quatter differentas semenzas. La frastga dal giuven ischi giz è pia creschida d’in sem da Fully dal Vallais.
Sper mintgina da las passa 700 plantinas hai in fist cun in cedel che inditgescha la semenza. Uschia sa lascha cumparegliar, tge sems che dattan las pli fermas plantas. La semenza deriva oravant tut da la Svizra, ma era dals Stadis Unids, da l’America, la Spagna, il Kirghistan u l’India.
Ina u duas giadas l’onn vegnan las perscrutadras ed ils perscrutaders dal WSL a cumparegliar il svilup da las plantinas e dals truscals. En pli mesira ina staziun, ch’è installada amez la plantaziun ed è munida cun plirs sensurs, la temperatura, la plievgia e l’umiditad dal terren.
Adattadas per la fin dal 21avel tschientaner
Sisum en la plantaziun varga ina chaglia d’in ischi giz dus meters en l’aria. Dasperas hai pliras plantinas be pitschnas da nuschers cun feglia gia cotschnida d’atun. Tuttina manegia Urs Fliri ch’era ils nuschers fetschian bun progress.
Datti atgnamain gia enconuschientschas per la pratica? Per exempel ch’ins duess plantar nuschers u douglasias en ils guauds en la Val d’Alvra? Quai saja anc memia baud, avertescha Elia Bonderer. Per l’ina hajan ins tschernì per quest test aposta plantas che sajan probabel adattadas per il clima la fin dal 21avel tschientaner.
Emprimas recumandaziuns davart las spezias per in guaud giuven possian vegnir formuladas en diesch fin 15 onns. Ma co che las spezias da plantas sa sviluppan a lunga vista e co ch’ellas vegnan a frida cun il clima futur, sa laschia probabel dir pir en 30 fin 50 onns.
Scienza e pratica
Urs Fliri na po sa chapescha betg spetgar uschè ditg. Gia ussa sto el procurar per ina cuntinuada regiuvinaziun dals guauds en ses revier. Empè da pigns tscherna el spezias ch’el spera ch’ellas resistian a la midada dal clima.
«L’aviez ha ragischs che van a funs ed el è main sensibel tar feridas da crappa», declera il selvicultur. El dumbra si anc tschertas sorts da tieu, dad ischi, da tigl e lura er il trembel ed il ruver. Tut questas sorts creschian per part gia sco unicats u en pitschnas gruppas en la regiun. Ins las plantia ussa simplamain pli savens – cun la speranza ch’ellas sa semnian e creschian in di era da sezzas.
Impurtant per l’avegnir saja cunzunt da diversifitgar – in pau sco a la bursa cun investir daners, di Elia Bonderer. Cun differentas spezias daventia il guaud pli robust ed i na saja betg uschè tragic, sch’ina u duas spezias crodian ora pli tard pervi da la midada dal clima.
Saiv e selvaschina
Avant che bandunar Tgavrouls stgarpa il selvicultur ora in u l’auter truscal d’aviez. Quels na tutgian betg tar la plantaziun e na dastgian betg prender la glisch a las plantinas da test. «I fa bunamain mal il cor», di Urs Fliri. «Tals truscals na creschan betg ordaifer la saiv.» Là fissan els pli che mo bainvegni. Ma la selvaschina maglia gugent aviezs giuvens.
Insumma, senza saiv na fissi gnanc pussaivel da perscrutar la plantaziun. Ils tschiervs maglian memia gugent tut questas spezias. Il pign rufidan ellas. «Lezs mangian ellas il pli davos», di il selvicultur. Il grond dumber da selvaschina è – ensemen cun la midada dal clima – il quità principal per ils dus umens che giavischassan ch’il guaud sa regiuvinass a moda natirala.
Ma dapertut na possian ins betg tschentar si saivs sco qua, explitgescha Urs Fliri. Quai fiss bler memia char. En ses revier hajan ins fatg saivs da 21 kilometers per tegnair davent la selvaschina da singuls territoris d’emplantaziuns. Quests territoris fetschian dentant ora be 0,27 % dal guaud da protecziun en la Val d’Alvra.
Gust da leger dapli?