Rumantsch, Romontsch, Rumauntsch, Rumentsch

Tgaura, caura, tgora, chevra, chavra. Tge furmas dovra tge regiun e vischnanca da la Rumantschia? E tge gruppa sociala dovra talas furmas en quella regiun? Cunquai ch’ils davos studis dialectologics dal Grischun èn vegnids fatgs avant passa tschient onns, na sa laschan talas dumondas betg respunder uschè simpel. I mancan ozendi datas davart il diever actual da las varietads rumantschas, lur variaziun interna e lur distribuziun sociala. Questa largia duai uss il Atlas dal Grischun Rumantsch (AGR) serrar.

D’instradar in tal project haja dentant pretendì temp ed il grond engaschi da persunas dal fatg. Quai ha ditg Albert Düggeli, il prorectur da perscrutaziun da la Scola auta da pedagogia dal Grischun (SAPGR), glindesdi saira a Cuira en la sala da prelecziun da la SAPGR. Qua ha el dastgà beneventar ina ventgina da persunas a l’emprima preschentaziun publica da l’Atlas dal Grischun Rumantsch. Ed a quella chaschun ha el apunta accentuà: «Igl ha duvrà figuras cun la savida, l’experientscha e la perseveranza da Matthias Grünert per stgaffir la basa d’in tal project.»

Singulas ovras da referenza

Per cumenzar ha Matthias Grünert, professer da rumantsch a Friburg e manader dal project, pia documentà il stadi scientific: L’AGR furma istoricamain in liom cun il Dicziunari Rumantsch Grischun (DRG) e l’Atlante italo-svizzero (AIS), ils quals han enfin oz ina gronda muntada per il studi da las varietads rumantschas. Il voluminus material da pleds rimnà avant dapli ch’in tschientaner da Robert von Planta e Chasper Pult represchentia anc adina in stgazi, ina documentaziun da referenza. Ma tuttina saja quai nagin atlas linguistic – in tal sto vegnir realisà cun metodas e criteris scientifics moderns, uschia Matthias Grünert.

Perquai vegnia l’ARG a serrar ina largia: «Il nov project vegn a visualisar la variaziun – e surtut ils facturs da variaziun – tranter regiuns, vischnancas, gruppas da pledaders e pledadras. Per l’emprima giada vegn in atlas linguistic elavurà, ina vasta ovra cun datas signifitgantas davart las differentas furmas, pleds e pronunzias en la Rumantschia. E quai er en moda visuala ed accessibla a la publicitad.»

Varietads idiomaticas e dialectalas

Sco che Matthias Grünert ha explitgà, mussia l’ARG uschia era variaziuns uschiglio main enconuschentas, vul dir betg mo las differenzas tranter ils idioms. Matthias Grünert ha declerà: «Gea, ins enconuscha caracteristicas dal Tuatschin o dal Jauer, mintgatant er atgnadads localas. Ma i dat autras differenzas tranter gruppas, pli savens ch’ins manegiass, schizunt differenzas persunalas. Èn quellas determinadas da la vegliadetgna? Da la schlattaina? Tge effects han las raits da contact dad ina persuna en ses diever da variantas linguisticas?» Cun talas dumondas sa fatschentia l’Atlas dil Grischun Rumantsch era, e quai sco emprima ovra.

Obstachels da tuttas sorts

Tgi che vul persequitar ina finamira scientifica da talas dimensiuns, stoppia pia surmuntar blers obstachels, ha Matthias Grünert precisà. Intgins sajan da natira metodologica, ins stoppia studegiar per exempel fitg bain, co ch’ins s’avischinia als fenomens e lura a las datas rimnadas.

I dettia dentant era barrieras materialas, sco las dumondas economicas. D’obtegnair ina finanziaziun per curclar tut il process d’ina tala perscrutaziun saja ina detga sfida. Finalmain saja gartegià a Matthias Grünert d’inoltrar cun success ina dumonda finanziala tar il Fund Naziunal Svizzer. Uschè è la disposiziun actuala sa dada: La SAPGR realisescha il studi, il FNS finanziescha la gronda part, la squadra dal project sa cumpona da perscrutaders e perscrutadras da la SAPGR ed da l’Universitad da Friburg.

«Ina detga lavur»

Suenter ch’ins ha concepì il studi e furmà ina gruppa da retschertga, piglia la squadra per mauns la realisaziun. Il professer ha laschà sminar la grondezza dal project cun inditgar fasas e cifras dal studi: «Gia vid las cifras vesan ins las dimensiuns da nossa sfida: 50 lieus, cun sis infurmants u infurmantas per lieu, repartidas en trais gruppas da vegliadetgna, resguardond era schlattaina. Quai dat 300 persunas che nus stuain intervistar per tut il Grischun, pia ina detga lavur.»

Il studi sez cumpiglia in catalog da dumondas (normalmain visualas) per tschiffar pronunzia, furmas e diever da pleds, mo era in text da lectura, intervistas sociolinguisticas ed ina registraziun da las raits da contact da las persunas.

In studi sco ina tschagula

Per sclerir ils detagls da questa structura han il collavuratur scientific da la SAP, Andrin Büchler, e la doctoranda Anke Breihan inditgà co che la gruppa ha concepì il studi per cuntanscher las finamiras giavischadas mantegnend adina criteris scientifics.

Il studi duaja furnir in grond volumen da datas, e lezzas duajan esser uschè signifitgantas sco pussaivel per tantas categorias sco pussaivel. Perquai saja il studi concepì en rasadas, mintgina cun sia funcziun. La finala vegnian las infurmaziuns cruschadas, tut las datas vegnian colliadas per obtegnair ina survista. Ils formulars, texts ed intervistas na cumpiglian pia betg be ina retscha da parameters linguistics, mabain cumbinian questas datas cun variablas geograficas, socialas e persunalas – e questa davosa categoria represchentia in’avischinaziun cumplainamain nova per il rumantsch.

Co applitgeschan pledaders e pledadras la lingua?

Anke Breihan ha illustrà las fasas deditgadas a recaltgar datas sociolinguisticas, cunzunt l’intervista. «Nus stuain ans tschentar bleras dumondas. Per exempel: Co vesa ora in text neutral? Co survegnin nus respostas fidaivlas davart tenutas linguisticas senza influenzar infurmantas ed infurmants? E tge fan ins per evaluar talas datas?» La doctoranda ha mussà tge guaffens ch’els han duvrà per semtgar questas parts dal studi.

Andrin Büchler, che ha gia en il passà perscrutà facturs da variaziun linguistica entaifer la cuminanza linguistica rumantscha, ha concludì cun mussar co che las raits da contact dals singuls individis tradeschian bler davart variaziun e mintgatant midadas linguisticas. «Nus registrain las colliaziuns tranter in ego e ses alteri, quai munta, in pledader u ina pledadra en il center e lura ils principals barats linguistics che partan da quel punct. Uschia observeschan ins ils usits linguistics da questas persunas cun lur conturn, pia intimitad e frequenza dal contact, sco era la domena vitala nua che quel ha lieu.» Quai possia revelar bler sur dal diever da varietads e schizunt tendenzas en la direcziun da la midada linguistica.

E quai ha era il prorectur da la SAPGR, Albert Düggeli constatà per terminar l’occurrenza: «Quest project dat in grond stausch enavant, el furnescha la basa per bleras retschertgas en l’avegnir.» Resultats provisorics datti pir l’onn 2029.