Vallader intensiv eir per üna futura regenta
Quist’eivna esa gnü imprais intensivamaing rumantsch a Sta. Maria in Val Müstair. Ils tradiziunals «cuors intensivs» han gnü quist on perfin üna partecipaziun da record da passa 70 persunas. Id es gnü lavurà cun ün nouv mez d’instrucziun, ed üna futura regenta ha imprais co chi’d es da dir per vallader: «Meis nom es Valérie Favre Accola ed eu stun cun mia famiglia a Tavo.
Marcurdi bunura a las 08.30: Illa sala da la scoula a Sta. Maria as radunan var 40 chantaduras e chantadurs. Suot la direcziun da l’anteriur magister primar Chasper Stuppan da Tschierv chanta la cumpagnia il canon «Güvlai, lodai» e natüralmaing eir «Pro’l Rom», l’imna inufficiala da la Val Müstair.
Id es il start musical da mincha bunura dal cuors intensiv da rumantsch in Val Müstair. Daspö passa 30 ons daja quists cuors da vallader, adüna dürant la prüm’eivna da vacanzas in october, adüna a Sta. Maria ed adüna cun chant la bunura per gnir in fuorma.
«Probabel ün record»
Ingon nun imprenda be quista quarantina da chantaduras e chantadurs rumantsch in val. In tuot s’han annunzchadas 77 persunas. Tenor l’organisatur Linard Martinelli da la Lia Rumantscha (LR) es quai «probabel ün nouv record» per Sta.Maria. Amo avant 25 ons d’eiran da la partida vers 30 persunas. Il respunsabel Linard Martinelli po be suppuoner perche cha la cifra s’augmainta: «L’interess es propi creschü cuntinuadamaing dürant ils ultims ons, in tuot ils cuors da rumantsch. Quai ans fa natüralmaing plaschair. Id es pussibel cha nus profitan eir dals cuors digitals ed a distanza cha nus organisain. Our da quels daja adüna darcheu persunas chi lessan imprender rumantsch al lö.»
Ils cuors intensivs da vallader a Sta. Maria organisescha la LR per incumbenza da l’Uniun dals Grischs (UdG). I dà di per di instrucziun in classa sün differents livels. Quist on esa nouv differentas classas, dals principiants fin a classas d’avanzats, da cuors da conversaziun fin ad instrucziun da lectüra e cultura. Mincha davomezdi e mincha saira vain sport ün program accumpagnant.
La futura regenta imprenda vallader
In üna da las nouv differentas classas – in üna da principiantas e principiants – sezza üna fatscha cuntschainta: Valérie Favre Accola, fin in avuost amo presidenta dal Cussagl grond, amo suprastanta da Tavo ed a partir dal 2027 da nouv cusgliera guvernativa. Quista prümavaira es la politicra dal PPS gnüda eletta illa regenza grischuna. Dürant la campagna electorala vaiva ella miss in vista da visitar in cas d’üna elecziun ün cuors da talian e da rumantsch. Uossa tegna Valérie Favre Accola dimena pled: «Daspö quist avuost frequainta ün cuors da talian a Cuoira. E pel vallader n’haja tschernü la varianta dal cuors intensiv da tschinch dis in Val Müstair. Meis böt ün zich ambizius füss da pudair far adöver lura cul temp eir activamaing da quellas duos linguas, forsa sün ün livel B.» A partir da schner 2027 frequentarà ella amo lecziuns privatas. Ch’ella ha tschernü pel rumantsch l’idiom vallader ha üna simpla radschun: «Quist idiom am plascha simplamaing il meglder. Ed el es eir il plü dastrusch al talian. Quai po esser üna sfida, ma eir ün avantag.»
«Quist idiom am plascha simplamaing il meglder. Ed el es eir il plü dastrusch al talian. Quai po esser üna sfida, ma eir ün avantag.»
Valérie Favre Accola
Ün nouv mez per drivir portas
La classa da set partecipantas e partecipants vain instruida da Lorena Priuli, oriunda dad Ardez. Ella es amo immez seis stüdi a Berna sco magistra dal s-chalin ot. Sperapro dà ella cuors da rumantsch per avanzats a la Volkshochschule dad Aarau. Davant üna classa als cuors intensivs sta ella però pella prüma jada.
In seis cuors vain instrui cul nouv mez d’instrucziun «Drivaportas/Arvaportas». Quel es gnü sviluppà i’ls ultims ons da la Scoul’ota da pedagogia, cun sustegn da plüs partenaris e per tuot ils idioms e rumantsch grischun. Il mez nun es amo in stampa o vendita, ma quist on es el gnü testà in singuls cuors da rumantsch, uschè eir a Sta. Maria. L’idea es cha partecipantas e magisters possan dar ün resun. Lorena Priuli ha plaschair dal «Drivaportas»: «Il mez nun es amo prontischem. El cuntegna amo alch sbaglins. Ma i’s po imprender bain cun quel – in möd ludic, loc e discursiv. Quai po però eir esser üna sfida per inchün chi giavüscha propi ün sistem classic cun reglas ortograficas e grammatica.» Ma cha’l mez guarda in mincha cas oura bain e fetscha gust da lavurar.
La Val Müstair profita
Per la regenta «in spe» Valérie Favre Accola es güsta la lavur cun quist nouv mez eir ün’invista in sia lavur futura sco parsura dal Departamaint d’educaziun, cultura e protecziun da l’ambiaint dal Grischun: «Il Chantun ha collavurà indirectamaing per quist mez. Uschè vezza güsta direct co cha quel funcziuna e che lavur chi sta davovia.»
Insomma piglia Valérie Favre Accola quist’eivna in Val Müstair eir sco occasiun per as preparar per seis uffizi guvernamental: «Per mai esa ün’eivna speciala – na be linguisticamaing, ma eir tematicamaing. Sper la lingua ed il mez d’instrucziun imprenda eir a cugnuoscher üna regiun perifera e sias sfidas. Eu n’ha gnü ün barat culla presidenta cumünala, eu vez co ch’ün tal cuors vain organisà e quanta plüvalur cha quel porta in Val Müstair. Tuot quista glieud pernottescha qua e tuorna forsa bainbod per visitar ün prossem cuors.»
Quel effet economic-turistic vezza bain eir l’organisatur Linard Martinelli da la LR: «Schi, a far oura il quint esa tuottüna var 500 pernottadas cha’ls cuors intensivs genereschan dürant quist’eivna d’october, on per on.»
Uschè cha na be l’organisaziun ha gust da la flotta partecipaziun da quist’eivna d’october. Eir il turissem in Val Müstair pudess insè chantar cun ardur: «Güvlai, lodai».
Gust da leger dapli?