«I ma rumpa il cor da vesair a luar quest coloss»
Onn per onn va Gian Andri Godly a mesirar e valitar glatschers en Engiadin’Ota. E mintg’onn sto l’inschigner forestal regiunal constatar co ch’il glatsch chala. Malgrà l’aspect tecnic da sia lavur al «rumpa quai il cor». Quai è era stà il cas quest onn tar sia visita al Vadret da la Sella entadim la Val Roseg. Ils davos decennis è quell’entira val alpina sa transfurmada radicalmain.
La pitschna expediziun parta a las 07.00 la damaun. Ils tschiervs berglan ora lur stgalmogna. Igl è anc stgir enturn l’Hotel Roseg Gletscher. Fin qua vegnan las charrotschas cun turistas e turists da tut il mund per admirar la natira e mangiar vermicelles. Fin avant tschient onns eri anc pussaivel da vesair davent da la terrassa da quest edifizi la lieunga dals glatschers da Tschierva e da Roseg, dus glatschers che s’univan var 3 km dadens l’albiert.
Oz dovri ina tura da trais fin quatter uras per cuntanscher in dals differents glatschers en la Val Roseg sin territori communal da Samedan. Questa val è circumdada da vadretgs che culan giu da sias spundas: Vadret da Tschierva, Vadret dal Murtel, Vadret dal Chapütschin, Vadret da Roseg, Vadret da la Sella. E precis la lieunga da quel, dal Vadret da la Sella, è la finamira da la gita dad oz, manada da Gian Andri Godly (40) da Brail, inschigner forestal regiunal per l’Engiadin’Ota, pur e bab da famiglia. Onn per onn mesira e valitescha el quatter glatschers en sia regiun: il Morteratsch, il Calderas, il Tschierva e quel da la Sella.
Ensemen cun el partan oz davent da l’hotel Mattis Schröder, in praticant-selvicultur da l’uffizi forestal da San Murezzan, ed il redactur da la FMR.
Ina cuntrada sa transfurma
«La gita fin tar il Vadret da la Sella vegn adina pli lunga. Nus stuain quintar cun var quatter uras», di Gian Andri Godly spassegiond cun pass regular si da la senda che maina da l’Alp Ota Suot en direcziun Margun da l’Alp Ota. Igl è ina ruta alternativa. Ed igl è plitost ina sviada en direcziun da la Chamonna Coaz dal CAS entadim la val. La senda tradiziunala è serrada. «Avant dus onns è ramplunada aval la gronda bova dal Piz Scerscen e dal Vadret da Tschierva», declera Gian Andri Godly, «ina da las pli grondas bovas insumma en Svizra.»
Giu dal Margun da l’Alp Ota ves’ins l’entira dimensiun. Tut la bova cun grippa, glera e glatsch ha emplenì la val. E precis là, nua che tut quella belma sa mantuna oz, vegnivan ensemen avant 100 onns ils dus gronds glatschers da Tschierva e Roseg. L’inschigner forestal declera: «Fin l’onn 1934 s’univan qua las lieungas giganticas dals dus glatschers. A partir da lura èn els però sa retratgs pass a pass.» En direcziun dal Vadret dal Roseg è perfin sa furmà giudim la val il Lej da Vadret. Igl è in lai da vers 2 km lunghezza ch’è entant cartografà sin cartas geograficas.
Mesirar e valitar
Entadim il Lej da Vadret cula giu in aual che maina il sguard si vers la finamira da la gita dad oz: il Vadret da la Sella. Avant 20 onns tutgava ses glatsch anc la surfatscha dal lai sutvart, sin in’autezza da var 2200 m s.m. Ussa è il glatsch sa retratg sco ina muntanella en sia tauna. Sia cua sa chatta var 400-500 meters pli ensi sur ils grips ch’èn oz nivs e glischs. Precis perquai vegn la gita da Gian Andri Godly onn per onn in zichel pli lunga. «Cura che jau hai entschet avant indesch onns vegniva il Vadret da la Sella fin giu amez quella grippa ch’è oz visibla», di el e guarda cun il perspectiv si da la val.
Mintg’onn enturn l’entschatta october survegn il Sella sia visita da Gian Andri Godly. «Mia incumbensa è da mesirar la finiziun da la lieunga dal glatscher, ma era da valitar pussaivels privels che resultan perquai ch’il glatsch lieua.» I pudess gea dar ch’i sa stagna in lai che pudess rumper ora ed inundar sendas. Veglias morenas pudessan vegnir deliberadas dal glatsch ed esser instabilas. La bler’aua che cula aval pudess chattar novas vias. L’inschigner n’è pia betg mo il capo-mesirader dal glatsch, mabain era l’emprim guardian per observar, sch’il conturn sa transfurma da maniera privlusa per l’alpinissem u l’infrastructura umana.
Novas cascadas e lagunas
La gita maina pia da la riva dal Lej da Vadret guliv si per ina gonda da glera e crappa. Giu da la spunda culan auals a filun. Qua è da vesair il tempo ed il quantum dal glatsch che lieua survart. E qua sa furma ina nova cuntrada da bellezza amez la grippa e las sfessas. Pitschnas cascadas e lagunas. Quella cuntrada criva plascha a Gian Andri Godly. Ma el festina si da la spunda, perquai ch’el tema ch’i pudess anc vegnir a plover oz: «E sch’i plova u bischa, na fissi betg tant agreabel dad esser si qua!»
Suenter quatter uras viandada e suenter avair surmuntà ina davosa gonda, sa mussa il coloss: il Vadret da la Sella. Da sutensi para el pitschen. Ma a star sper sia lieunga, daventa l’uman be in nanin. Ina paraid da 10 meters glatsch grisch-blauent marca il cunfin dals munds. Davent da qua sa stiran pliras schlernas da glatsch vers amunt, sin ina lunghezza da var 3 km fin sin il Piz Sella (3506 m s.m.).
Sut il grond mir da glatsch cula aua or dad ina caverna. Giu dal tschiel sura da quella rusna gutti ad in guttar. Il glatscher sua. El sua l’entschatta october 2026, sin 2600 m s.m..
Chantun per chantun
Gian Andri Godly pacheta ora ses instrument principal dad oz, l’apparat da GPS. I para be in telefonin pli grond cun montà vidlonder in’antenna en furma dad ina CD. «Mia incumbensa è da mesirar cun il GPS ils puncts da chantun dal glatscher. Las singulas coordinatas vegnan transferidas al Chantun. Quel po lura eruir sin basa da las datas dals onns avant, quant ferm e nua ch’il glatsch è tschessà.» Per registrar l’entira lieunga glaziala chamina Gian Andri Godly enturn l’ur dal glatsch. Nua ch’il glatsch furma in chantun sa ferma l’inschigner, tegna davant il venter ses apparat e lascha arcunar las coordinatas. Da temp en temp fotografescha el cun ses handy il conturn – per documentar era visualmain sia valitaziun dals privels.
Datas per Glamos e la ETH
«Tenor mia valitaziun n’è il glatsch betg tschessà uschè ferm en cumparegliaziun cun l’onn passà, forsa 20-30 meters», di el suenter ses «tour du glacier». Ma quai saja normal tar il Vadret da la Sella, sco che Gian Andri Godly agiunta: «Il Sella ha ina gronda massa, el è situà aut ed el sa chatta da la vart sumbrivanta.» Tut auter saja quai en la val parallela, tar il Vadret da Morteratsch. Quel è situà pli bass ed è pli expost al sulegl.
Tenor Glamos, il monitoring dals glatschers svizzers, è il Morteratsch tschessà ils davos tschintg onns per mintgamai passa 50 meters. Ed al Glamos ed a l’institut dal VAW da la Scola politecnica da Turitg (Versuchsanstalt für Wasserbau, Hydrologie und Glaziologie) arrivan la fin finala era las datas da Gian Andri Godly dal Vadret da la Sella.
In lain dad avant 9000 onns
Tar la mesiraziun dal glatscher vischin dal Tschierva aveva l’inschigner forestal chattà avant nov onns in trunc da lain. Ina pitschna sensaziun. Mesiraziuns dendrocronologicas avevan lura cumprovà ch’il lain aveva ina vegliadetgna da passa 9000 onns. Gian Andri Godly: «Igl è stà la cumprova ch’i creschivan ina giada plantas sin quest’autezza. Pli tard ha il glatsch dentant prendì suramaun.» Per l’inschigner è il trunc in mussament che la natira sa mida da cuntin. Ma tuttina n’èsi tenor el betg ina stgisa per la midada dal clima actuala. «Quai che capita uss è natiralmain ina midada accelerada ed antropocena, ina midada chaschunada da l’uman. Tut va enorm spert.»
Suenter var 45 minutas è la mesiraziun da l’inschigner forestal terminada. Las datas èn spedidas sur las apparaturas en in biro a Cuira. Igl è pia ura per Gian Andry Godly per pachetar ensemen ses instruments e dar in davos sguard sin «ses» vadret. Vers ina cuntrada selvadia e criva che plascha a l’inschigner forestal che viva a Brail: «I ma rumpa adina il cor da vesair a luar quest coloss, quest glatscher imposant.»
Bel e frustrant
E lura maina la gita enavos. Giu da spundas da grip niv. Tras gondas da glera e crappa lucca. Sut rests da morenas instabilas. Per lung il giuven Lej da Vadret. Sper ina val enzugliada d’ina bova. Tut quai èn perditgas dad ina cuntrada che sa mida, perquai ch’ils glatschers suan.
Chaminond anora vers la civilisaziun da l’Hotel Roseg Gletscher manegia Gian Andri Godly: «Igl è ina bella lavur da far questas mesiraziuns, ma igl è er ina lavur che fa mal ed è in pau frustranta.» Tar la mesiraziun dad oz ha el gì cumpagnia da dus cumpogns. Ma mintgatant l’accumpogna uss er in da ses trais uffants tar in dals quatter glatschers. Il bab di: «A mai èsi impurtant ch’els vesian anc ils glatschers en nossa regiun.»
Gust da leger dapli?