Cuira

Ina schanza, ma betg ina garanzia

L’intelligenza artifiziala scriva, pensa ed è daventada ina part dal mintgadi da bunamain ina e scadin. Tge schanzas e ristgs porscha ella per minoritads? Cun questa dumonda è in forum internaziunal sa fatschentà la sonda passada a Cuira. Cler è: Linguas minoritaras ston vinavant far in sforz supplementar per betg restar enavos.

parter

Gronds models da lingua (LLM) communitgeschan il meglier per englais, tudestg u spagnol. Dapli difficultads han LLM’s dentant anc cun sutsilvan, ina varietad dal frisic dal nord u sorb. «Nagina lingua duess esser memia pitschna per avair ina plazza en models dad intelligenza artifiziala (IA).» Cun quests pleds ha Olivia Schubert, la presidenta da l’organisaziun tetgala da minoritads FUEN (guarda box) beneventà ina tschuncantina persunas la sonda passada en la sala dal parlament grischun a Cuira.

Metter a disposiziun datas

Ina rotscha experts ha discurrì davart la tematica «schanzas e ristgs da la IA per minoritads». Per il referent da l’Irlanda Neasa Ní Chiaráin èsi stà cler: «La lingua che la IA discurra è la lingua che vegn duvrada il futur.» Perquai ha l’insla – nua che circa 100 000 persunas discurran regularmain la lingua irlandaisa – declerà l’infrastructura da lingua sco prioritad naziunala. Per l’Irlanda è la IA damai ina schanza. Documents dal stadi, tools per la scola e bler auter. «Tut duai cun agid da l’intelligenza artifiziala esser adattà als basegns da la populaziun irlandaisa», uschia Neasa Ní Chiaráin. «Nus avain mess a disposiziun datas scrittas e dialectalas per uschia stgaffir ina gronda basa da lingua.»

Sumegliantamain fa quai era l’organisaziun da lingua Lia Rumantscha, sco quai che il parsura Andreas Gabriel ha declerà: «Per nus è la suveranitad digitala impurtanta. Quai munta: Nus vulain organisar bain noss corpus da lingua, uschia che quel è bain accessibel.» I saja in memia grond ristg da sa focussar sin singulas applicaziuns u tecnologias, ha el explitgà: «Pertge che tgi sa gia tge tecnologia che vegn duvrada en 1 u 2 onns.» Pir en in segund pass vegnian collavuraziuns cun firmas u universitads en dumonda che sviluppeschan products concrets sco per exempel il program da translatar «Alas» da la Lia Rumantscha.

«Grev cun ils concerns gronds»

Er ils gronds models da LLM sco per exempel ChatGPT sa sviluppan entant en in tempo rasant, ha explitgà Samuel Frontull, in scienzià da computer da lingua oriund da las Dolomitas: «Avant dus onns ha ChatGPT fatg ina massa sbagls cun translatar ladin da las Dolomitas en l’englais. Oz è quai tut auter, bler è gia correct.» Commerzialmain interessantas èn linguas minoritaras dentant betg per ils concerns mundials. I dettia però era excepziuns, sco l’exempel da Lenovo che è vegnì preschentà: Ensemen cun scienziads da las Dolomitas è vegnì sviluppà in handy da Motorola che funcziuna cumplettamain per ladin.

En general vala però: «Vegnir en contact cun ils gronds concerns è e resta grev», ha confermà Andreas Gabriel da la Lia Rumantscha. «Il ristg è perquai ina bloccada d’access per linguas minoritaras.»

Catalisatur, ma betg ina garanzia

«La IA po esser in catalisatur per la furmaziun, da preservar la cultura e per il svilup dad ina lingua pitschna. La tecnologia suletta na garantescha betg il surviver», ha resumà il vicepresident da la FUEN Sterica Fudulea las ­discussiuns.

Forums internaziunals sco quel da Cuira gidan a sa furmar ed a chattar ina vusch communabla (guarda era intervista). Sche linguas pitschnas vulan dentant er en futur avair in pled en chapitel IA, dovri in sforz supple­mentar.

Engaschi per minoritads

La FUEN – l’Uniun federalistica da las naziuns europeicas – è la pli gronda organisaziun tetgala europeica per minoritads e cuminanzas linguisticas ed autoctonas en l’Europa. Sedia ha l’organisaziun a Flens­burg, Berlin e Brüssel. Cun dapli che 100 organisaziuns commembras da 38 pajais represchenta ella ils interess da questas gruppas sin plaun regiunal, naziunal e surtut europeic. Era las organisaziuns da lingua Lia Rumantscha e la Pro Grigioni Italiano èn commembras da l’uniun. (fmr/sb)