In mais da pais

Avais Vus udì? Avais vis? – Quai vegn dumandà savens, sch’i va per novitads dal mintgadi. Tgi che ha gizzà bain las ureglias e tgi che ha tegnì avert ils egls, quel e quella ha vis ed udì bler las davosas emnas. Per exempel questas istorgias.

Avais vis ils maletgs dal surchombras dal Casti da Riom? – Quel è plain cac d’utschels. Mantuns e mantuns. Enconuschentamain viva gea en quel chastè da var 800 onns ina da las pli impurtantas colonias da tulauns/curnagls en il Grischun. Ma ussa datti in pau canera per ils bels utschels nairs. L’instituziun Origen, la quala posseda il chastè en dretg da bajegiar, ha annunzià quest mais ch’ella veglia e stoppia sanar il tetg dal chastè ed insumma anc 2-3 autras chaussettas. Probabel vegn era rumì il cac d’utschè. Nus gnanc ans vulain imaginar tge che pudess capitar cun quels mantuns, sch’il fund dal surchombras dal chastè rumpess in bel di – durant il saut d’in ballarin d’Origen!

Avais gia udì e vis la nova moderatura dal Telesguard, Laila Cavelti. L’oriunda Puntraschignotta moderescha l’emissiun dad RTR dapi paucas emnas, sper sia lavur principala da redactura d’actualitad tar SRF. Per in purtret en las gasettas rumantschas ha la schurnalista valladra (e betg putera) tradì ch’ella haja fatg tranter auter ses emprims pass medials cun realisar contribuziuns e moderar magazins da reclama per biros da viadi. Malgrà tutta lavur schurnalistica cumpetenta, è Laila Cavelti uss atgnamain turnada tar RTR bel e precis puspè en quel métier. Bleras a aspectaturas e blers aspectaturs da la Bassa guardan gea il Telesguard surtut per avair in pau feeling da vacanzas, e betg per forza pervi da las istorgias captivantas.   

Avais gia vis ina giada la bandiera da Laax? – In pesch d’argient sin fund blau. Avant var diesch onns ha quel simbol istoric dals Libers da Laax perfin survegnì in facelifting. Il pesch na guarda betg pli serius per il mund en, el ri tut simpatic. Ed ussa vuless la vischnanca derasar pli ferm quel animal cuntent. Cun ina reclama en il Fegl Ufficial Surselva ha Laax intimà indigens e giasts da cumprar sin chanzlia fin la fin d’october ina bella bandiera blaua cun il pesch. L’intenziun detg patriotica: Marcar dapli preschientscha cun l’atgna vopna, per 85 francs e sin ina taila da 1,2 sin 1,2 meters. Grazia ad indiscreziuns or da la chanzlia sa la FMR ch’i dat blers interessents per las bandieras er ordaifer la vischnanca da Laax. Uschia vuless apparentamain il Spital regiunal Surselva cumprar 20 exemplars. E surtut il president da la Sanasurselva, René Epp da Mustér, haja empustà trais grondas bandieras.

Avais Vus udì quest atun las plumpas? La muaglia è turnada da l’alp. Ina da las pli spectacularas stgargiadas è dapi intgins onns quella giu dal Crap da Flem. Oz è quai in event turistic cun 4000 aspectaturas ed aspectaturs, cun in brunch gigantic, divertiment musical, chilbi, fiera ed in livestream. Tut vegn preparà e pajà da l’organisaziun turistica da Flem Laax Falera Management SA cun in budget da 50 000 francs. Era las puras ed ils purs vegnan indemnisads cun vers 10 000 francs per lur lavurs e decoraziuns, sco che la FMR ha rapportà quest mais. Pia è quai ina stgargiada pajada, per ina lavur ch’ils purs faschevan atgnamain dapi tschientaners per in «grazia fitg». Ma tuts profiteschan: Il turissem sa porscher in event (pli u main) autentic, ed ils purs pon metter l’agricultura en la vitrina. Atgnamain stuess l’entira Rumantschia prender in exempel dals purs da Flem. Era las Rumantschas ed ils Rumantschs pudessan sa laschar pajar da las organisaziuns turisticas. Laschar indemnisar per insumma discurrer rumantsch. Il turissem profitescha gea da l’ambiente linguistic autentic. E la Rumantschia dovra raps.

Avais Vus era udì la novitad da la bilantscha da chatscha quest mais? I dat pli u main en tut las regiuns grischunas ina chatscha supplementara. Ils chatschaders e las chatschadras ston anc sajettar passa 1600 vatgas-tschierv e lur vadels. La raschun per quella cifra auta saja stada «l’aura extraordinaria da quest atun». Pervi da las temperaturas autas e la sitgira sajan ils tschiervs «stads main activs e restads zuppads en ils asils». Cun auters pleds: La midada dal clima mida era la chatscha grischuna. U èsi tuttina la culpa dal luf? U è la raschun da tschertgar tut insanua auter: Ils chatschaders impundan talmain bler temp per far fotografias per las gallarias e concurrenzas dad RTR ch’ils tschiervs n’han insumma betg pli da temair ils calibers grischuns. 

Avais Vus era gia vis ina lingiada da glieud davant las curunas da paun tar in grossist? Gea, las grondas stizuns porschan in bel sortiment da paun: nair u alv, cun tschintg u set sorts da granezza, cun u senza crusta, cun pasta ascha u cun pasta da tarschola. Grev da far la tscherna. Dapi quest mais pudessi esser cler tgi che tut quella glieud è che guarda cun egliuns si per las curunas da paun. Toni Goldmann, che ha serrà quest mais sia pasternaria a Mustér, ha numnadamain descrit a ses anteriur conscolar e redactur da la FMR il pli bel mument da ses di da lavur en stizun: «Saver metter il paun cheu e lu mirar sin el ei in dils pli bials muments dil di. Veser las sorts e co ils pauns ein tagliai e formai ei zatgei fetg bi.» Pia, uschè trist sco ch’i tuna, ma tut quella glieud davant las curunas da paun tar ils grossists èn probabel anteriurs pasterners. Ils «pecs» ch’han stuì dar si lur fatschenta e che savuran e guardan ussa cun in larmin tar la gronda concurrenza la schelta da paun.

Vus avais segir e franc era udì quest dis las speculaziuns e tacticas en vista a la successiun dal cusseglier federal Guy Parmelin. Ina dumonda spinusa è adina, da tge regiun linguistica ch’ils candidats vegnan: da la Romandie, da la Svizra taliana u tuttina dal Grüezi-Land? En il Grischun èsi pli simpel: I dat curs per emprender las autras linguas chantunalas! La nov elegida cussegliera guvernativa Valérie Favre Accola da Tavau frequenta numnadamain dapi questa stad in curs da talian a Cuira. E durant l’october ha ella perfin absolvì in curs da rumantsch en Val Müstair. Ma pertge ha ella tschernì l’idiom vallader? Valérie Favre Accola ha tradì: «Quist idiom am plascha simplamaing il meglder.» Per fortuna ha ella ditg quella frasa suenter sia elecziun en la regenza grischuna. Uschiglio avess quai pudì chaschunar debattas aifer la Rumantschia e periclitar si’elecziun. I vala numnadamain la regla sco tar l’elecziun d’in nov cusseglier federal: Elegì vegn quel candidat u quella candidata che mussa il pli pauc colur durant il cumbat electoral.

Vus avais segiramain vis ed udì dal grond project dal «White Pillow Park» ch’ins vuless bajegiar tranter Glion e Strada. Lain dir uschia – propi in bischu architectonic na fiss quel «plimatsch alv» betg! I fiss in apparat alv da 38 meters autezza cun differentas pistas e polsters per dar sigls cun skis e snowboard durant la stad e l’atun. L’edifizi sto l’emprim anc vegnir projectà e survegnir las lubientschas. Ma in’idea fitg interessanta ha Lukas Hammer, in dals dus iniziants dal «White Pillow Park», palesà quest mais. En il clutger dal «plimatsch» pudessi dar spazi da viver per utschels-mezmieur! Ina grondiusa idea ecologica … E sch’igl avess anc dapli spazi en quel clutger, pudess ins gist anc dar dimora là als curnagls dal Casti da Riom!