Discuorer ed emprender in da l’auter

El center dil Forum medelin da sonda, ils 31 d’october 2026 ella Stiva Salaplauna a Mustér ei la convivenza denter indigens e persunas setratgas neutier stada. D’ina vart co l’integraziun da persunas che giavischan quei reussescha, da l’autra vart la tenuta ed ils basegns dils indigens. Alla discussiun al podi menada da Stefan Forster, president dall’Uniun medelina che ha organisau il Forum medelina e professer alla Scola aulta per scienzias applicadas Turitg (ZHAW) ein separticipai Céline Meury, sviluppadra regiunala dalla Surselva, Rita Schmid, presidenta communala da Val S. Pieder, Michael Caflisch, substitut dil menader digl Uffeci per economia e turissem dil Grischun, Kevin Brunold, CEO da Surselva Turissem, e Caroline Huber, deputada dil Cussegl grond dil Cumin dalla Foppa.

«Sesentir bein»

«Tenor miu manegiar eis ei impurtont che la glieud che viva els vitgs en muntogna sesenti bein. La qualitad da viver ei il fundament d’ina cuminonza, era per esser promts da recepir autra glieud», ha Rita Schmid detg alla discussiun al podi e Michael Caflisch ha manegiau: «Per ina buna convivenza eis ei era impurtont ch’ils indigens acceptien auters meinis e seigien aviarts per novas ideas senza haver pregiudezis.» Per la sviluppadra regiunala Céline Meury eis ei impurtont che la glieud seigi en contact ina cun l’autra en ina gronda regiun sco la Surselva che corrispunda territorialmein al cantun Lucerna: «Sch’ins ei en contact in cun l’auter emprendan ins era in da l’auter.»

Caroline Huber ch’ei setratga neutier a Laax ei dil meini che glieud ch’ei era mo sporadicamein cheu duront jamnas ni forsa meins, duessi haver in meglier access alla purschida generala. Sil punct ei Kevin Brunold la fin finala vegnius ella discussiun: «Tenor miu manegiar eis ei impurtont d’integrar quellas e quels che vulan era far quei pass. Ei dat era glieud che vul il ruaus. Quella tscherca forsa ina dimora en in pign e ruasseivel liug.»

Profitar in da l’auter

A Val S. Pieder vegn arranschau mintga venderdis in apero public. «Mintgin e mintgina sa vegnir. Tenor miu manegiar ei quei in model co nus savein beneventar glieud d’ordeifer. Quei ei ina cumponenta che survescha alla plivalur sociala», ha Rita Schmid manegiau e constatau: «Nus sesviluppein, sche nus emprendein in da l’auter. Ei fa buca da basegns che mintga vitg inventa la roda da niev.» Celiné Meury ei perschuadida dil potenzial che la Surselva ha: «Cheu dat ei bia glieud motivada ed innovativa. Da principi stuessen nus formar in’allianza da quels che vulan. Forsa che la communicaziun ei buc adina sufficienta.» In bien potenzial vesa Michael Caflisch ella savida da secundindigens: «Da buns ligioms cun els san ils indigens profitar. Per quei motiv fa ei senn d’integrar bein els.»

Tenor Caroline Huber vegnan la midada dil clima e la malsegirtad da biaras e biars cull’intelligenza artificiala a procurar che dapli glieud tscherca las muntognas igl avegnir. E Kevin Brunold ha manegiau: «L’integraziun dils secundindigens e quels che secasan permanent funcziuna buca mal. Nies problem ei la demografia, pertgei ussa ein persunas sils onns savens quellas che procuran che uniuns ed organisaziun funcziunien. Igl ei da beneventar, sche persunas setratgas neutier s’integreschan e s’engaschan per exempel era ella politica. Lu ston las structuras e la tenuta dalla glieud indigena denton era vegnir risguardadas, quei ch’ei buc adina il cass.»

Ed il romontsch?

Tenor Rita Schmid ei la capientscha vicendeivla in dils puncts fundamentals per ina buna convivenza: «Per rinforzar quella drova ei dapli caschuns da sentupada.» In aspect dall’integraziun ei il lungatg. «Il romontsch ei sut squetsch. Persunas che vegnan neutier ston acceptar ch’il romontsch ei cheu il lungatg ufficial e dominont, per exempel era ad ina radunonza da vischnaunca ni els protocols. Da l’autra vart constateschel jeu ch’ils indigens ad ina meisa rodunda midan spert sil tudestg, sch’enzatgi ch’ei leu capescha buca romontsch. Cun mieds da translaziun automaticas sco Alas dalla Lia Rumantscha dat ei denton fetg bunas pusseivladads oz da translatar quei ch’ins capescha buca», ha Kevin Brunold puntuau.

Céline Meury ch’ei da lieunga tudestga, mo che ha fatg in tschuppel cuors da romontsch, ha manegiau la sonda: «Jeu sun trumpada, sch’enzatgi tschontscha buca romontsch cun mei. Ei dat bunas pusseivladads d’emprender romontsch.» Tenor Michael Caflisch duessi ei dar loghens da sentupada per pintgas gruppas: «Leu savess per exempel vegnir discutau davart las atgnadads, las structuras ni era da quei che cuora e passa en in liug.»

Dr. Grünspan ha delectau

La discussiun al podi ei vegnida cumpletada cun dus intermezzos dil cabarettist dr. Walter B. Grünspan alias Matthias Kunz. El ei sepresentaus sco representant dall’administraziun federala a Berna. En ina fuorma ordvart humoristica e divertenta ha el introduciu la discussiun al podi ed alla fin resumau quei ch’ei vegniu detg. Aschia ha el contribuiu en ina moda fetg emperneivla a quei Forum medelin.