Humiditad e meffa procuran per preits grischas

Avon rodund 40 onns ha la Pleiv s. Gions Mustér sanau e restaurau tut ses sanctuaris. Tut en tut setracta ei da dudisch capluttas ni baselgias. La baselgia da Segnas – dedicada a s. Bistgaun e s. Roc – ei vegnida restaurada da 1990 entochen 1992. «Lu han ins manegiau memia bein culla baselgia. Igl ei vegniu fatg lavurs ch’ein buca stadas d’avantatg pil clima», di Gion Tenner. El ei responsabels per l’infrastructura dalla Pleiv s. Gions Mustér ed era ugau dalla baselgia da Segnas. Sin damonda, tgei che seigi lu buca vegniu taxau per optimal da gliez temps di el: «Igl ei per exempel vegniu dau colur ni lac als bauns ed autras parts da lenn sco il plantschiu ed il tschabergal dall’empora. Cheutras ei vegniu impediu ch’il lenn possi trer flad e recepir humiditad.»

La baselgia el miez dil vitg da Segnas ei vegnida erigida il 17avel tschentaner. Ella posseda ina zun biala e preziusa «crusch da pestilenza» entagliada che datescha dall’entschatta dil 18avel tschentaner. La crusch vala per ina dallas pli custeivlas dalla regiun.

Cauld e freid

Sco la baselgia da Segnas han aunc biaras autras da sbatter culs problems dalla humiditad. In’autra a Mustér ei quella a Cavardiras. «Omisduas disponan da scaldaments. Cheutras sedattan differenzas da temperatura ch’ein buca d’avantatg pil clima, respectivamein per la substanzia dil baghetg. Capluttas e baselgias senza scaldament han per gronda part buca da quels problems», di Gion Tenner. Exempels persuenter ein tenor el la baselgia da s. Gada ni quella da s. Placi a Mustér, omisduas dus sanctuaris fetg vegls. Il scaldament ella baselgia da Segnas ei vegnius installaus igl onn 1952. «Dapi lu havein nus problems culla humiditad», di igl ugau baselgia. Apparaturas da mesirar la humiditad documenteschan che la humiditad en baselgia contonscha ina cumpart dall’aria d’entochen 65 %. «En ina baselgia fuss ei optimal sch’ei fuss buca sur 50 %», di Gion Tenner. Per saver co la humiditad sesviluppescha en autras capluttas e baselgias a Mustér ei era vegniu installau leu apparaturas da mesiraziun quest onn.

«Miarda» vid las preits

Tier la sanaziun dalla baselgia da Segnas avon rodund 35 onns ein las finiastras vegnidas midadas. «Las finiastras veglias havevan aunc ina fessa ni l’autra. Cheutras pudeva empau aria circular en baselgia. Lu ei vegniu construiu in niev pierti all’entrada. Il vegl haveva finiastras che savevan vegnir aviartas, quel cheu buca. Era quell’aria maunca ussa», di Gion Tenner senza vuler renfatschar enzatgei ad enzatgi: «Ils pertuccai han manegiau bein a lezzas uras senza saver tgei consequenzas che quei hagi.»

Vidlunder vegn il scaldament sut ils bauns: «Ella nav vegn quel tschentaus en cura che nus havein survetschs divins, el chor buca, damai ch’igl ei leu in scaldament da plantschiu che drova memia bia forza per s’effectuar sil plantschiu cun plattas crap fetg grossas. Aschia sedat en baselgia in’egualitad da temperatura.» Humiditad els mirs e purtada da parochianas e parochians en baselgia en cumbinaziun cul fulin dallas candeilas procura per «miarda» che setschenta vid las preits. «Nus constatein aunc in ulteriur fenomen. La part encunter nord dalla baselgia ha dameins sulegl», declara Gion Tenner. La consequenza ei che las preits da lezza vart ein ussa in ton pli grischas, en cantuns bunamein neras, entras quellas particlas che setaccan leu sin mirs ch’ein gia humids. Cun ina spungia speciala ei vegniu allontanau la miarda dils mirs en entgins loghens en baselgia. La differenza denter la part schubergiada e tschella ei nunsurveseivla.

Ussa era aunc meffa

«Dapi treis ni quater onns constatein nus era meffa, pia in buliu sin parts dallas preits», di Gion Tenner. Daco che quei ei, ei buca dil tut clar. In motiv pudess la midada dil clima esser, respectivamein las temperaturas carschentas. «Igl onn 2025 ei staus relativamein bletschs ed uonn havein nus giu ina stad fetg caulda. Quei ei secapescha cundiziuns ch’ils bulius prefereschan», constatescha Gion Tenner. La meffa sederasa en baselgia buca mo sillas fassadas e lur picturas da decoraziun, mobein era sils altars. Avon 15 onns ei la baselgia vegnida schubergiada la davosa ga, ussa ein las preits ed il plantschiu bunamein trasatras grischs. In problem ein las temperaturas variontas era per l’orgla. Quella ei vegnida schubergiada avon tschun onns. Era leu ei vegniu constatau meffa. Sill’empora ei vegniu mess en funcziun in indrez che tila l’aua dall’aria. In entochen dus liters aua rimna quel bein enqual di.

Migliurar la situaziun

Cun schubergiar preits ed altar sa il problem buca vegnir sligiaus. «Ei drova in scaldament serrau, vul dir in senza gatters. Lu po la humiditad, il fulin ed auter ch’ei ell’aria buca barschar e caschunar quellas particlas grischas. Plinavon stuein nus segiramein era installar igl indrez automatic ch’arva regularmein las finiastras per aschia procurar per aria egl intern dalla baselgia. Igl ei impurtont da dar aria lu cu la humiditad ei bassa ordaviert», di Gion Tenner. El quenta cun cuosts approximativs da rodund 100 000 francs per schubergiar la baselgia ed allontanar la meffa ed aunc ina ga 100 000 francs per la tecnica necessaria inclusiv scaldament. Soluziuns per dapli aria drovi ei denton era sill’empora ed el trertetg. Leutier stoppien la colur ed il lac dallas parts da lenn en baselgia vegnir allontanai per ch’il lenn possi puspei respirar igl avegnir. Per saver finanziar quell’investiziun drovi la caplania sustegn d’ordeifer. «Igl emprem stuein nus garantir la finanziaziun, lu entschevin nus culla lavur», di igl ugau baselgia e manegia: «Da principi stuess ina restauraziun e sanaziun d’ina baselgia tener per 80 entochen 100 onns.»